پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/13

16 دی 1404

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

سؤال 13:

چگونه باید سوگیری راوی را در مصاحبه تاریخ شفاهی مدیریت کرد؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 12:

سید ولی هاشمی:

پیش از ارزیابی روایت، باید احتمال سوگیری راوی سنجیده شود؛ زیرا پشیمانی از مدیریت گذشته، فراموشی، تغییر جایگاه اجتماعی یا میل به اثبات خود می‌تواند روایت را جهت‌دار کند. برای جلوگیری از تحریف، روایت باید مدیریت شود. راهکارها: ایجاد اطمینان خاطر درباره تصمیم‌های زمان واقعه، اصلاح خطاهای حافظه با گفت‌وگو و اطلاعات درست، یادآوری منزلت گذشته به فردی که اکنون جایگاه بالاتری دارد، توضیح بی‌طرفی کار برای کسی که جایگاهش کاهش یافته است، و رفع ناآگاهی درباره زمین، تجهیزات، نیروها و موقعیت جغرافیایی تا روایت دقیق‌تر و نزدیک‌تر به واقعیت بیان شود.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

اگر مصاحبه‌گر با موضوع، زمان واقعه و تا حدی شخصیت مصاحبه‌شونده آشنا باشد، موفق‌تر عمل می‌کند. افراد تحت‌تأثیر شخصیت، امیال، اهداف، گرایش سیاسی و جوّ غالب ممکن است دچار سوگیری شوند؛ بنابراین مصاحبه‌گر باید متناسب با این عوامل تدبیر کند. نمونه‌ای از تجربه میدانی: فرماندهی ادعا کرد در یک روز دو هلی‌کوپتر دشمن را با آرپی‌جی زده است. با طرح پرسش درباره پشتیبانی توپخانه و درخواست تاریخ واقعه یا مستندِ تشویق‌نامه، روایت او متزلزل شد و از ادامه موضوع گذشت؛ نشانۀ اینکه پرسشگری آگاهانه می‌تواند سوگیری و اغراق را آشکار کند.

حسن بهشتی‌پور

اگرچه برای معرفی راه‌های مدیریت سوگیری در تاریخ شفاهی لازم است ابتدا سوگیری و انواع آن تعریف شود، در اینجا به مهم‌ترین شیوه‌های مدیریت آن اشاره می‌شود. این مدیریت به‌معنای حذف روایت راوی نیست، بلکه تلاشی آگاهانه برای شناسایی و زمینه‌مند کردن جهت‌گیری‌های حافظه است. فرایند از پیشامصاحبه آغاز می‌شود؛ با شناخت زمینه تاریخی و طراحی پرسش‌های باز. در حین مصاحبه، گوش‌دادن فعال و پرسشگری نقادانه، تفکیک تجربه زیسته از تفسیر شخصی را ممکن می‌کند. در پسامصاحبه، پیاده‌سازی دقیق، هم‌سنجی با اسناد و شفاف‌سازی نقش مصاحبه‌گر، به تولید روایتی معتبرتر و چندصدایی کمک می‌کند.

غلامرضا آذری خاکستر

سوگیری راوی در تاریخ شفاهی پدیده‌ای طبیعی و بخشی از داده‌هاست؛ زیرا هر فرد رویدادها را بر اساس تجربه و تفسیر شخصی خود روایت می‌کند. گاهی همین برداشت‌های فردی موجب جهت‌گیری در روایت می‌شود و آنچه در مصاحبه شکل می‌گیرد، بازتاب دیدگاه و حافظه راوی است. نقش اصلی مصاحبه‌کننده ثبت تجربه زیسته است، نه داوری یا هدایت روایت؛ زیرا قضاوت می‌تواند جریان گفت‌وگو را منحرف کند. برای مدیریت سوگیری، پرهیز از قضاوت، ثبت دقیق گفته‌ها، طرح پرسش‌های سنجیده و مستندسازی لایه‌های مختلف روایت، امکان گردآوری تصویری دقیق‌تر و چندبعدی‌تر از گذشته را فراهم می‌کند.

شفیقه نیک‌نفس

تمایلات فکری هم در ذهن راوی و هم در ذهن مصاحبه‌گر وجود دارد. زمانی به پژوهشگران تاریخ توصیه می‌کردند که در امر پژوهش جانب بی‌طرفی را رعایت نمایند؛ اما امروزه گفته می‌شود که امکان تحقق چنین امری وجود ندارد، لذا متقابلاً نمی‌توان از راوی توقع داشت که بدون سوگیری صحبت کند. اما می‌توان با طرح سؤال از او جزئیات بیشتری درباره موضوع پرسید و او را تشویق کرد که اطلاعات بیشتری را در مورد رویداد توضیح دهد و انگیزه خود در تصمیم‌گیری را تشریح کند.

با گوش‌کردنِ دقیق به روایت‌های مصاحبه‌شونده، دادن حسی دلگرم‌کننده به او، و درک او به‌جای قضاوت‌کردنش، می‌توان به روایت‌هایی مطلوب‌تر دست یافت.

ابوالفضل حسن‌آبادی

بحث تعصب و بی‌طرفیِ مصاحبه‌شونده در تاریخ شفاهی همواره مطرح است، زیرا می‌تواند داده‌ها را تحت‌تأثیر قرار دهد. نمی‌توان همواره انتظار داشت راوی علایق شخصی را کنار بگذارد؛ میزان دخالت او به توجیه اولیه، ماهیت پروژه و هدف پژوهش بستگی دارد. راوی عاملی انسانی است و شرایط زمان مصاحبه، فشارهای روانی و موقعیت اجتماعی می‌تواند بر بازگویی گذشته اثر بگذارد. برای کاهش سوگیری، همراهی و همدلیِ مصاحبه‌گر، طرح پرسش‌های سنجیده، ایجاد اعتماد و اشراف اطلاعاتی نسبت به موضوع ضرورت دارد؛ رویکردی که مصاحبه را در مسیر درست هدایت کرده و امکان دستیابی به روایتی دقیق‌تر و متوازن‌تر را فراهم می‌کند.

ابوالفتح مؤمن

اساس تاریخ شفاهی بر مصاحبه و روایت راوی است و مرز خیال و واقعیت در آن بسیار ظریف است؛ ورود خیال به حریم روایت می‌تواند به تحریف منجر شود. از آنجا که فاصله میان واقعیت عینی و تصور ذهنی راوی اجتناب‌ناپذیر است، نقش مصاحبه‌گر در سه مرحله پیش، حین و پس از مصاحبه اهمیت دارد. سوگیری راوی می‌تواند سهوی ـ ناشی از فراموشی و بازسازی حافظه ـ یا عمدی، مانند خودسانسوری، قهرمان‌سازی، وفاداری گروهی و تحلیل متأثر از زمان حال باشد. مدیریت سوگیری با شناخت موضوع، طرح پرسش‌های دقیق، اتکا بر جزئیات، یادآوری مبتنی بر اسناد و گفت‌وگوی چندصدایی امکان‌پذیر است.

حمید قزوینی

همۀ راویان بر اساس نگاه، برداشت و تجربۀ خودشان به سؤال‌ها پاسخ می‌دهند و نمی‌توان انتظار داشت که مصاحبه‌ها عاری از جهت‌گیری باشد. در عین حال، با توجه به این‌که هدفِ تاریخ شفاهی دریافت روایتی سالم و قابل‌قبول از گذشته است، باید پیش و حینِ مصاحبه به راوی کمک کرد تا حتّی‌الامکان از غلبۀ سوگیری‌ها در روایت اجتناب کند. مثلاً می‌توان پیش از مصاحبه خواست که پاسخ‌ها بدون جهت‌گیری بیان شود و با مثال، منظور را روشن کرد. سپس در میانهِ مصاحبه، هم‌زمان با طرح پرسش‌های جدید، در صورت ضرورت تأکید کرد که مایل هستیم سؤال‌ها بدون سوگیری پاسخ داده شود تا راوی از جهت‌گیری‌های خاص فاصله بگیرد.

سید محمدصادق فیض

با تسلط بر موضوع و ارائه شواهد و قرائن می‌توان راوی را متوجه چند نکته کرد: اول اینکه شاید دچار خطای تاریخی شده است و با نقل مصاحبه‌کننده جبران کند. دوم، مصاحبه‌کننده تا حدی به موضوع اشراف دارد و باید در اظهارات خود بیشتر دقت کند. سوم، می‌توان با نقل خاطرات و یا مکتوبات مرتبط و البته استفهامی، هم راوی را از خطای احتمالی برحذر داشت و هم این نکته را گوشزد کرد که اگر قصد فریب دارد، متوجه باشد که مخاطب او در درجه اول، مصاحبه‌کننده و درجات بعد خوانندگان و مخاطبان از اشتباه عمدی یا غیر عمدی او مطلع خواهند شد و باید بیش از پیش در نقل خاطراتش مراقبت کند.

غلامرضا عزیزی:

راویان به دلایل مختلف، از جمله تبرئه خود یا گروهشان، متهم‌کردن دیگران، ارزیابی ایدئولوژیک یا حتی نگاه ماورایی به وقایع، ممکن است سوگیری کنند. معمولاً به مصاحبه‌کنندگان تاریخ شفاهی توصیه می‌شود از مجادله با راوی پرهیز کنند تا جریان مصاحبه حفظ شود. برای مدیریت سوگیری، ابتدا باید به راوی یادآوری کرد که هدف مصاحبه بازگویی وقایع دیده و شنیده شده است و نه تفسیر یا نیت‌خوانی. سپس با عباراتی مانند «به موضوع اصلی بازگردیم» یا «لطفاً از نیت‌خوانی عبور کنید» مسیر گفتگو هدایت شود. اگر راوی اصرار داشت، سخنش ثبت و در پانویس ذکر می‌شود.