کارگاه علمی - آموزشی «تاریخ در آیینه زندگی
تاریخ شفاهی میتواند به تاریخ، مشروعیت بخشد
گزارش و تنظیم: مریم اسدی جعفری
01 آذر 1405
به گزارش سایت تاریخ شفاهی، کارگاه علمی - آموزشی «تاریخ در آیینه زندگی؛ از تجربه زیستی و حافظه فردی تا بازآفرینی آموزش تاریخ، با تکیه بر تاریخ شفاهی» صبح سهشنبه، 26 آبان 1405 با سخنرانی «دکتر ثریا عباسی» عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، «دکتر علی ططری» پژوهشگر تاریخ معاصر و دبیر انجمن تاریخ شفاهی ایران و به همت کمیته علمی همایش ملی دانش، آموزش، محتوا در آموزش تاریخ، در ساختمان حکیم فردوسی دانشگاه فرهنگیان برگزار شد.
در آغاز این کارگاه، دکتر عباسی به عنوان دبیر جلسه، درباره مبانی نظری تاریخ شفاهی، توضیحاتی ارائه کرد و در ادامه، بخشی از سخنرانی دکتر علی ططری را میخوانید:
تعلیم و تاریخ شفاهی
«تاریخ شفاهی، یکی از شیوههای تولید سند است که در دنیا شناخته شده. در تاریخنگاری، دو نوع سند داریم: یکی اسناد مکتوب و رسمی هستند که جایگاه برجستهای دارند و دوم، تاریخ شفاهی که چند دهه است که به این حوزه افزوده شده است و عمدتاً نگاهی از پایین به بالا به تاریخ دارد. اما بحث امروز ما تجربه زیسته و حافظه فردی تا بازآفرینی آموزش تاریخ با تکیه بر تاریخ شفاهی است. در این زمینه از زیسته شخصی خودم در حوزه تاریخ شفاهی، در سه محور با دانشجویان دانشگاه فرهنگیان صحبت خواهم کرد. معلمی جایگاه بسیار خطیری است. خودتان، هم باید نگاه تاریخی داشته باشید و هم باید نسلی را تربیت کنید که آیندهساز باشد. یکی از مشکلات عدیده و چالشهای بزرگ جامعه ما این است که دانشآموزان ما به ویژه در مقاطع متوسطه به بالا با تاریخ ایران، چندان آشنا نیستند. یکی از دلایل آن میتواند نظام آموزشوپرورش باشد؛ همچنین شبکههای اجتماعی و هجوم فرهنگی نیز ممکن است تأثیرگذار باشند. اما ابتدا این سؤال را مطرح میکنم که دانشجوی تاریخ، چگونه میتواند از تاریخ شفاهی برای بازاندیشی در ماهیت تاریخی و تغییر روش تدریس تاریخ و تربیت دانشآموزان استفاده کند؟ یعنی یک دانشجوی تاریخ که در آینده معلم خواهد شد، چگونه میتواند این روش علمی نوین را در مباحث آموزشی به کار گیرد و آن را برای دانشآموزان کاربردی کند؟ برگزاری این نشست و همایش، نشاندهنده توجه آموزش و پرورش به این حوزه است که امیدوارم پیوسته باشد و نهادینه شود.
تاریخ شفاهی از یک نظر میتواند، یک امر و فرآیندی ساده باشد. یعنی هر کسی یک ضبط صوت، به دست بگیرد و مصاحبه کند که این نوعی سادهاندیشی است. اساساً چنین روشی در تاریخ شفاهی نداریم. یعنی اسم این کار، تاریخ شفاهی نیست. حتی در حد مصاحبه هم نیست. تاریخ شفاهی، روششناسی دارد. از یک طرف به عنوان یک علم، ارزش علمی دارد. یعنی باید ذهن و حافظه را با آن درگیر کنیم. ممکن است فرض ما این باشد که مصاحبهشونده، اطلاعات ناقصی دارد. اما در بین این اطلاعات ناقص، میتوانیم رگههایی از اطلاعات دقیقتر را به دست بیاوریم. یعنی از این گفتوگوها و فحوای کلام، میتوانیم به انتقال دانش و تجربه دست پیدا کنیم. برای مثال، معلمی که در دهه 60 شمسی بازنشسته شده، لایههایی از خاطرات آن دوران را با خود به همراه دارد. این فرد ممکن است، معلم خارقالعادهای نباشد و حتی کارنامه چندان درخشانی هم نداشته باشد. اما لایهای از تاریخ و خاطرات آن دوره را با خودش یدک میکشد. این همان دسترسی به جهانهای گم شده توسط تاریخ شفاهی است.
در تمایز خاطره و تاریخ شفاهی، چند نکته را عرض کنم. کسی که خاطراتش را مینویسد، حتی از احساساتش، چقدر از اطلاعات را میتواند انتقال دهد؟ اینجاست که ما حافظه را به کار میگیریم و میتوانیم احساسات فرد را هم در تاریخ شفاهی استخراج کنیم. پس تاریخ شفاهی، فرآیندی است که علاوه بر تولید محتوا و سند، به لایههای نهفتهای دست پیدا میکند که هیچوقت در اسناد مکتوب، نمیتوان به آنها دسترسی پیدا کرد. مهمتر از همه، شما در تاریخ شفاهی به اسناد غیر رسمی دست مییابد که در هیچجا نمیتوانید آنها را بخوانید یا ببینید».
لزوم آموزش تاریخ شفاهی به معلمان تاریخ
«تاریخ شفاهی دانشگاه فرهنگیان را به مثابه یک موضوع، وسط میگذاریم و خاطرات دانشجویان، اساتید، مدیران حتی نیروهای خدماتی آنجا را ضبط میکنیم. یعنی به عنوان یک سازمان به سراغ سوژه میرویم و فقط سؤالات حول محور دانشگاه فرهنگیان در مقطع حضور آنها در این دانشگاه خواهد بود. با جزئیات، سؤال میپرسیم و میخواهیم، نقاط تاریک یا همان جهانهای گم شدهای که در ذهن ما شکل گرفته را با خاطرات آنها تکمیل کنیم.
یکی از جاهایی که میتواند به تاریخ شفاهی بپردازد، دانشگاه فرهنگیان است. یعنی بحث راهاندازی تاریخ شفاهی و آموزش معلمان تاریخ، باید مدنظر قرار گیرد که امیدوارم بعدها در بین درسها گنجانده و اجباری شود. دلیل این اجبار چیست؟ یکی از راههای حفظ تمدن ایران، همین تاریخ شفاهی است. میراث شفاهی ما باید ثبت و ضبط شود و به نظر من مهمترین جای آن در آموزش و پرورش است.
حال این سؤال پیش میآید که چطور میتوان تاریخ شفاهی را به کلاسها برد؟ خیلی ساده عرض کنم. امروزه ما با بحران مشروعیت تاریخی هم مواجه هستیم. بعضی مواقع که به دانشگاهها میروم، دانشجوها از من میپرسند که تاریخ، مربوط به گذشته است و هیچ ربطی به زندگی اکنونِ ما ندارد. چه فایدهای برای ما دارد؟ به نظر من، تاریخ شفاهی میتواند به تاریخ، مشروعیت ببخشد و این دیوار را بشکند. شما با تاریخ شفاهی میتوانید به حوزههای مختلف ورود کنید. برای مثال به بچهها سوژه بدهید تا با مادر بزرگ خود درباره یک موضوع تاریخی مصاحبه کنند. چون در تاریخ، حوزه تاریخ شفاهی خانوادگی و تاریخ شفاهی محلی هم داریم. این سوژه را به صورت گروهی هم میتوان مطرح کرد. برای مثال روی تاریخ شفاهی مدارس قدیمی محله کار کنند. حال ببینید این کار چه مزایایی دارد؟ اول، علاقهمندی بچهها به تاریخ، بیشتر میشود و خودشان به دنبال رخداد و سوژه میگردند. یعنی تاریخ شفاهی به شما ابزاری میدهد که فقط مصرفکننده تاریخ نباشید. دوم وقتی دانشآموز مصاحبه میکند و به پیادهسازی و تحلیل آن میپردازد، کمکم تمرین تاریخنگاری میکند و خودش نویسندگی یاد میگیرد. یعنی فقط تاریخخوانی نیست؛ بلکه وارد فرآیند تاریخنگاری هم میشود».
تعداد بازدید: 6
آخرین مطالب
پربازدیدها
نظریه نهم: حداکثرِ مفید
کمیت پاورقی در آثار تاریخ شفاهی تابع «قانون اقتصادیِ تابعِ ضرورت» است: نه حذف مطلق و نه فزونی بیحساب، بلکه «حداقلی که ابهام را برطرف کند و حداکثری که متن را مغلوب حاشیه نسازد». پاورقی در اینجا دو کارکرد متمایز دارد: «ارجاعی» (اعتباربخشی و قابلیت پیگیری) و «توضیحی» (گویاسازی و بافتسازی).














