پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی
100 سؤال/57
57. مصاحبهکننده در برابر خودسانسوری مصاحبهشونده چه وظیفهای دارد؟
26 آبان 1405
از چند پژوهشگر و فعال حوزه تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکتکنندگان در ابتدای پاسخ آنها آمده و متن تمام پاسخها تا پایان هفته در همین درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچههای جدید به یک مسئله و ارتقای گفتوگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.
در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح میشود و از کارشناسان میخواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاهها را مقایسه و تحلیل کنند.
مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخهای بیش از این اندازه نیز پذیرفته میشود.
این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخها روز سهشنبه منتشر شود.
از درهمتنیدگی این پاسخها با بهرهگیری از هوش مصنوعی، به نظریههایی درباره تاریخ شفاهی رسیدهایم که در آیندهای نزدیک منتشر خواهد شد.
سؤال 57:
57. مصاحبهکننده در برابر خودسانسوری مصاحبهشونده چه وظیفهای دارد؟
____________________________________________
پاسخ به سؤال 57:
حسن بهشتیپور
این سؤال را باید در دو بخش پاسخ داد. فرض اول این است که راوی پاسخ نمیدهد. مصاحبهکننده باید دلایل امتناع را کشف کند و ضمن به رسمیت شناختن حق راوی برای پاسخ ندادن، با سؤالهای مرتبط و بیفشار، او را به پاسخگویی ترغیب کند. اگر نپذیرفت، باید از سؤال عبور کند و با مستندات، پرسشهایی برای جلسات بعد آماده نماید. فرض دوم، خودسانسوری راوی است؛ یعنی پاسخ میدهد، اما بخشی از ماجرا، اسامی، مکان یا زمان را نمیگوید. پژوهشگر باید با پرسشها این جزئیات را پیگیری کند، اهمیت تاریخیشان را بگوید و اطمینان دهد مواردی که راوی نمیخواهد، منتشر نمیشوند.
غلامرضا آذری خاکستر
یکی از چالشهای مصاحبهگران، خودسانسوری مصاحبهشوندگان است. گاهی مصاحبهکننده در برابر این مسئله امکان چندانی برای مداخله ندارد؛ زیرا فرد آگاهانه از بیان روایت واقعی خودداری میکند. بااینحال، تبیین دقیق اهداف پروژه و تأکید بر ضرورت بیان واقعیتها پیش از ضبط، میتواند تا حدی از این مسئله جلوگیری کند. همچنین، اگر مصاحبهکننده حین گفتوگو متوجه خودسانسوری شود، وظیفه دارد با لحنی ملایم و طرح پرسشهای موازی، مصاحبهشونده را به بیان صریحتر و کاملتر تجربهها و دیدگاههایش ترغیب کند.
محمدمهدی عبداللهزاده
مصاحبه، برخلاف مطالعات و برنامهریزیهای پیش از آن، سفری است که گاه با رویدادهای پیشبینینشده همراه شود. بنابراین، مصاحبهکننده بهعنوان رهبر جلسه باید برای مواجهه با موقعیتهایی مانند سکوت مصاحبهشونده، آمادگی و راهکار داشته باشد. اگر راوی در پاسخ به پرسشی سکوت کند یا از ادامه پاسخ طفره برود، مصاحبهکننده باید خونسردی و متانت را حفظ کند، به سکوت او احترام بگذارد و با شکیبایی علت آن را تشخیص دهد. طرح پرسش نامناسب، برداشت از رفتار مصاحبهکننده، ترس از پیامدهای پاسخ، معذوریت اخلاقی، شرم و حیا میتوانند از دلایل این سکوت باشند؛ بنابراین، واکنش باید متناسب با علت انتخاب شود.
حمید قزوینی
خودسانسوری میتواند علتهای مختلفی داشته باشد؛ گاهی ریشه در آسیبهای روحی و روانی گذشته دارد و گاهی از شکستهای فردی، مشکلات سیاسی و اجتماعی یا ناامیدی از آینده ناشی میشود و فرد را در بیان خاطرات دچار نگرانی و تردید میکند. مصاحبهکننده وظیفه ندارد علت مسائل را کشف کند، آسیبها را درمان کند یا موانع سیاسی و امنیتی را برطرف سازد. وظیفه او این است که با تدبیر، آرامش و پرهیز از شتابزدگی، اعتماد راوی را جلب کند و اطمینان دهد روایت او موجب آسیب به خود یا دیگران نخواهد شد. باید تأکید کند خاطرات بدون اجازه راوی منتشر نمیشود.
ابوالفضل حسنآبادی
خودسانسوری مصاحبهشونده از چالشهای مهم تاریخ شفاهی است. راوی ممکن است به دلایل شخصی، خانوادگی، سیاسی، اجتماعی یا امنیتی، تمام یا بخشی از حقیقت را بیان نکند یا آگاهانه روایت خود را تغییر دهد. در چنین شرایطی نمیتوان دستورالعملی مشخص برای همه مصاحبهها ارائه کرد و مصاحبهکننده باید متناسب با شرایط تصمیم بگیرد. در مواردی، سکوت و گوشدادن میتواند با افزایش احساس امنیت و اعتماد، زمینه بیان خاطرات را فراهم کند. در مجموع، خودسانسوری صرفاً مانعی برای گردآوری اطلاعات نیست، بلکه بخشی از شکلگیری روایت تاریخی است. وظیفه مصاحبهکننده، شناخت زمینهها، جلب اعتماد و فراهمکردن شرایط بیان آزادانه خاطرات، با رعایت اختیار و ملاحظات اخلاقی راوی است.
سید محمدصادق فیض
مصاحبه در تاریخ شفاهی با خبرنگاری، استخدام یا بازجویی تفاوت دارد. در اینجا مصاحبهکننده باید حتی با وجود توافق اولیه، به نظر و اختیار راوی احترام بگذارد و برای شکستن حصار خودسانسوری، او را تحت فشار قرار ندهد یا با اصرار و کلنجار، وادار به بیان خاطرات پنهان نکند. خودداری راوی ممکن است دلایل شخصی، اخلاقی یا امنیتی داشته باشد و تا زمانی که احساس آرامش و اعتماد نکند، از بیان برخی واقعیتها خودداری کند. وظیفه مصاحبهکننده فراهمکردن فضای امن و جلب اعتماد راوی است تا با اختیار خود به بیان کامل خاطرات بپردازد، بدون آنکه مصاحبهکننده منفعل عمل کند.
ابوالفتح مؤمن
یکی از مشکلات رایج در تاریخ شفاهی، خودسانسوری مصاحبهشونده به دلایل اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و شخصی است. در این شرایط، وظیفه مورخ شفاهی سنگینتر میشود. او باید با شناخت شخصیت راوی و تسلط بر موضوع و روایتها، ضمن حفظ حریم شخصی او، با طرح پرسشهای مکمل و ارائه اطلاعات، زمینه بیان خاطرات را فراهم کند. همچنین باید اطمینان دهد که روایتها محفوظ میمانند و تنها با اجازه کتبی راوی منتشر میشوند. بازگو کردن روایتهای دیگران و ارائه اسناد و دادههای تاریخی نیز میتواند مؤثر باشد. البته نباید در کنار گذاشتن خودسانسوری بیش از حد اصرار کرد، زیرا ممکن است ادامه مصاحبه و روایتهای دیگر از دست برود.
غلامرضا عزیزی
مصاحبهکننده نباید به هر قیمتی در پی شکستن خودسانسوری راوی باشد. اگر بیان خاطرات احتمال آزار، تهدید یا آسیب به راوی یا دیگران را افزایش دهد، حفظ امنیت و آرامش او بر کاملبودن روایت اولویت دارد. وظیفه مصاحبهکننده، آگاهکردن راوی از اهمیت تاریخی موضوع، فراهمکردن فضای امن و توضیح شیوه نگهداری و انتشار اطلاعات است، نه وادارکردن او به افشاگری. مصاحبهکننده نیز معمولاً قدرت یا امکان تضمین حمایت در برابر پیامدهای بعدی را ندارد و نباید چنین تضمینی بدهد. بنابراین، باید اختیار راوی را محترم بشمارد و از ثبت مطالبی که ممکن است آسیبزا باشند، بدون رضایت آگاهانه او خودداری کند.
جعفر گلشن
خودسانسوری راوی از مسائلی است که مصاحبهکننده مسلط به موضوع و حرفهای میتواند آن را تشخیص دهد. بنابراین، باید در پی شناخت علت و ریشه آن باشد. علاوه بر ویژگیهای شخصیتی راوی و شرایط سیاسی حاکم بر زمان وقوع رویدادها و زمان مصاحبه، بیاعتمادی یا کماعتمادی به مصاحبهکننده میتواند از مهمترین دلایل خودسانسوری باشد. ازاینرو، مصاحبهگر باید تا حد امکان فضای بیاعتمادی را از بین ببرد و زمینه جلب حداکثری اعتماد را فراهم کند. اگر در این مسیر موفق نشد، میتواند با طرح پرسشهای متعدد، متنوع و متفاوت، زمینه بازگویی بخشهایی از خاطرات ناگفته را فراهم سازد.
هوش مصنوعی
مصاحبهکننده وظیفه دارد فضایی امن و بدون قضاوت برای بیان نظرها فراهم کند، سؤالها را روشن و بیطرفانه بپرسد، فشار و القای پاسخ را کنار بگذارد و به مصاحبهشونده اطمینان دهد که میتواند درباره محدودیتها و نگرانیهایش صادقانه حرف بزند. او باید نشانههای خودسانسوری را بشناسد، با سؤالهای باز و پیگیری محترمانه آن را کاهش دهد، به حق سکوت و مرزهای فردی احترام بگذارد و بهجای سوءاستفاده، اعتماد را حفظ کند. همچنین باید شرایط زمینهای محدودکننده را گزارش کند و مسئولیت شفافیت و انصاف را بپذیرد. (deepseek)
مصاحبهکننده در برابر خودسانسوری مصاحبهشونده وظیفه دارد فضایی امن، صمیمی و قابل اعتماد ایجاد کند تا فرد بدون ترس از قضاوت، تهدید یا پیامدهای احتمالی، دیدگاهها و تجربیات واقعی خود را بیان کند. او باید با رعایت اصول اخلاقی، محرمانگی اطلاعات و احترام به عقاید مصاحبهشونده، اعتماد او را جلب کند. همچنین لازم است پرسشها را بیطرفانه و بدون جهتدهی مطرح کند، از اعمال فشار برای دریافت پاسخ خودداری ورزد و با گوشدادن فعال، پرسشهای تکمیلی مناسب و ایجاد احساس امنیت، زمینه بیان آزادانه نظرات را فراهم سازد. هدف، دستیابی به اطلاعات معتبر، صادقانه و بدون تحریف است. (chatgpt)
تعداد بازدید: 6
آخرین مطالب
پربازدیدها
100 سؤال/57
57. مصاحبهکننده در برابر خودسانسوری مصاحبهشونده چه وظیفهای دارد؟این سؤال را باید در دو بخش پاسخ داد. فرض اول این است که راوی پاسخ نمیدهد. مصاحبهکننده باید دلایل امتناع را کشف کند و ضمن به رسمیت شناختن حق راوی برای پاسخ ندادن، با سؤالهای مرتبط و بیفشار، او را به پاسخگویی ترغیب کند. اگر نپذیرفت، باید از سؤال عبور کند و با مستندات، پرسشهایی برای جلسات بعد آماده نماید.















