تنظیم گفتگو یا دیالوگ‌نویسی در تاریخ شفاهی

حمید قزوینی

24 آبان 1405

تاریخ شفاهی محصول گفتگوی هدفمند میان پژوهشگر و راوی درباره مشاهدات و تجربه‌های او از وقایع گذشته است. گروهی از پژوهشگران با حذف پرسش‌ها متنی به هم پیوسته را منتشر می‌کنند که بعضاً موضوعات با عناوین متعدد از هم تفکیک می‌شوند. گروهی دیگر کوشش می‌کنند ساختار گفتگو را حفظ کرده و پرسش‌ و پاسخ‌ها را در کنار هم بیاورند. برای اینکه متن با ساختار مصاحبه‌ای خوانا و قابل استفاده برای مخاطبان باشد، آن را چگونه باید نوشت یا به عبارت دیگر دیالوگ‌نویسی در تاریخ شفاهی چگونه است؟

پیش از پرداختن به این سؤال باید به دو نکته توجه کرد: اول اینکه تاریخ شفاهی بازتابی از ویژگی‌های فردی و اجتماعی مصاحبه‌شونده است و هر چه متن نهایی به الگوی طبیعی ادبیات او نزدیک‌تر باشد، اثری موفق‌تر خواهد بود. بی‌راه نیست اگر گفته شود متن باید طوری نوشته شود که صدای راوی از آن شنیده ‌شود. دوم اینکه دو طرف گفتگو انسان‌هایی در دنیای واقعی هستند و مکالمه آن‌ها باید در فضای واقعی باشد، نه فضایی انتزاعی که مخاطب با آن ارتباط برقرار نمی‌کند.

با عنایت به آنچه گفته شد، احتمالاً توجه به موارد ذیل در چگونگی تنظیم متن گفتگو مفید خواهد بود:

1- پرسش‌ها و پاسخ‌ها از هم تفکیک شوند. برای این کار می‌توان با درج نام گوینده یا تغییر فونت یا استفاده از حروف اختصاری یا برخی نشانه‌گذاری‌ها تمایز را مشخص کرد.

2- ترتیب زمانی و موضوعی باید رعایت شود. البته نحوه شروع مصاحبه می‌تواند تابع نظر و سلیقه نویسنده باشد که به جذب مخاطب توجه دارد. در عین حال اگر بخش‌هایی از مصاحبه جابه‌جا می‌شود، باید با دقت، مستند و بدون تحریف و حفظ ترتیب زمانی و موضوعی انجام شود. باید مراقب بود خواننده تصور نکند متن نهایی بخش‌های جدا و از هم گسسته است.

3- پرسش‌ها باید روشن و دقیق و مستقل از هم بیایند و وابسته به هم نباشند.

4- در تنظیم متن باید از شیوه‌نامه‌ای‌ مشخص تبعیت کرد. توضیحاتی مانند سکوت، خنده، صدای نامفهوم، گریه و مواردی از این دست باید با روشی ثابت در تمام بخش‌های کتاب درج شوند.

5- بعضی افراد هنگام سخن گفتن دائم توقف می‌کنند یا آواهایی مانند «مممم» یا «عههه» را به زبان جاری می‌کنند. حفظ اصالت گفتگو نباید طوری باشد که با آوردن این‌گونه آواها خوانا بودن متن آسیب ببیند و موجب خسته شدن مخاطب بشود.

6- تمام دیالوگ‌ها قابلیت ارجاع به فایل اصلی مصاحبه را داشته باشند.

7- با تغییر گوینده باید پاراگراف جدید آغاز شود؛ حتی اگر سخن گوینده قبلی کوتاه باشد.

8- ابهام‌ها و جاافتادگی‌ها با عباراتی مانند «نامفهوم» مشخص شود و با حدس و گمان چیزی به متن اضافه نشود.

9- هر پرسش الزاماً پرسش مصاحبه‌گر نیست. اگر مصاحبه‌شونده در جریان مصاحبه پرسشی مطرح کرد، آن پرسش بخشی از سخنان اوست و باید در همان پاراگراف راوی باقی بماند.

10- اگر در ابتدای مصاحبه مقدمه‌ای درباره موضوع مصاحبه و علت آن بیان شده باید در ابتدای متن بیاید.

11- نباید فقط به پرسش‌هایی اکتفا کرد که به تصمیم و تجربه و مشاهده راوی درباره گذشته اختصاص دارد، اگر پرسشی مطرح شده که احساس و تفسیر او از گذشته را بیان می‌کند، می‌تواند در متن نهایی بیاید. تاریخ شفاهی فقط برای کشف آنچه اتفاق افتاده نیست؛ بلکه برای شناخت معنایی که افراد به رویدادها می‌دهند نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

12- اگر برای فهم بیشتر راوی توضیحاتی بیان شده که سؤال را طولانی کرده، ضرورتی به حفظ آن‌ها نیست. پرسش مفصل خسته‌کننده است و باید از آن پرهیز کرد.

13- حفظ برخی پرسش‌ها یا بیان برخی جملات که با هدف تحریک حافظه انجام می‌شود، ضرورت ندارد، در عین حال تشخیص آن با نویسنده است.

14- در هر جلسه مصاحبه مطالب و سخنانی در حاشیه مطرح می‌شود که ربطی به جریان اصلی مصاحبه ندارد، نیازی به درج این مطالب نیست.

15- حفظ بعضی پرسش‌ها که راوی درباره آن‌ها اطلاعات یا مشاهداتی ندارد یا اظهار بی‌اطلاعی می‌کند تا آنجا لازم است که مخاطب بداند مصاحبه‌گر چه پرسش‌هایی را مطرح کرده تا متهم به نپرسیدن و اشاره نکردن به برخی قضایای مهم نشود.

16- متن مصاحبه غیر از گویاسازی برخی واژه‌ها و اصطلاحات نیازی به تفسیر و تبیین از سوی نویسنده ندارد. باید اجازه داد مخاطب مستقیم با متن ارتباط برقرار کند و برداشت خودش را داشته باشد.

17- اگر همزمان با چند نفر مصاحبه شده است، در ابتدای سخنان فرد جدید به صورت مشخص نام و هویت او درج شود. شیوۀ این کار تابع سلیقه نویسنده است.  

18- ویرایش از مراحل پایانی آماده‌سازی متن است، پس از آن باید با متن اولیه مقایسه کرد تا مطمئن شد مفهوم و منظور اصلی راوی دچار تغییر نشده است.

ما را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

         

اشتراک‌گذاری