پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/53

53. آیا مصاحبه‌کننده، تناقضات روایت را حینِ مصاحبه به راوی گوشزد کند؟

28 مهر 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

از درهم‌تنیدگی این پاسخ‌ها با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، به نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی رسیده‌ایم که در آینده‌ای نزدیک منتشر خواهد شد.

سؤال 53:

53. آیا مصاحبه‌کننده، تناقضات روایت را حینِ مصاحبه به راوی گوشزد کند؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 53:

غلامرضا آذری خاکستر

در مصاحبه‌های چندجلسه‌ای، ممکن است مصاحبه‌شونده در جلسات مختلف، روایت‌های متفاوت یا متناقضی از یک موضوع ارائه دهد. مصاحبه‌کنندگان موظفند تمامی روایت‌ها را دقیق و بی‌طرفانه ثبت کنند. گاهی تناقض در روایت موجب می‌شود مصاحبه‌کننده به روایت صحیح دست یابد. اگر تناقضی در جریان مصاحبه مشاهده شد، مصاحبه‌کننده با لحنی محترمانه، موضوع را یادآوری و فرصت توضیح و رفع ابهام را فراهم کند. چنانچه تناقض پس از پایان جلسه و در بررسی‌های بعدی آشکار شود، باید با استناد به اسناد و مدارک موجود، در جلسه‌ای دیگر موضوع را مطرح کند و توضیحات مصاحبه‌شونده را ثبت کند تا امکان ارزیابی دقیق‌تر و مستندتر روایت‌ها فراهم شود.

بهشتی‌پور

مصاحبه‌کننده نباید ناسازگاری‌ها را بلافاصله و به‌صورت رویارویی مطرح کند، اما نباید آن‌ها را نادیده هم بگیرد. پیش‌فرض این است که ناسازگاری مهم یادداشت شود، روایت تا پایان بخش مرتبط ادامه یابد. سپس با پرسشی باز، محترمانه و غیرالقایی روشن‌سازی شود. اگر ناسازگاری مانع فهم ادامه روایت باشد یا فرصت جلسه‌ای دیگر نباشد، پرسش کوتاه در همان جلسه مناسب است؛ اگر طرح آن به راوی آسیب جدی بزند، باید به تعویق افتد یا رها شود. در مصاحبه‌های چندجلسه‌ای می‌توان در جلسه بعد با نقل دقیق ضبط بازگشت. ناسازگاری الزاماً نشانه خطای حافظه یا دروغ نیست. پاسخ راوی باید بدون تحریف ثبت و با اسناد سنجیده شود.

ابوالفضل حسن‌آبادی

روایت‌های متناقض در تاریخ شفاهی همواره یکی از چالش‌های مصاحبه‌کننده است که ممکن است بر خروجی نهایی تأثیر بگذارد. واکنش در برابر اطلاعات متناقض به موضوع مورد مناقشه و اهمیت آن در پروژۀ تعریف‌شده بستگی دارد. گاهی لازم است حین مصاحبه با پرسش‌های تکمیلی و دادن اطلاعات جانبی اقدام به روشن‌سازی تناقض نماید و زمانی دیگر بعد از مصاحبه با مطالعه و سنجش روایت با اسناد و مدارک محتوای آن را تکمیل می‌کند. به‌طور کلی مصاحبه‌کننده نباید تناقض‌های مهم را نادیده بگیرد اما حق ندارد آن را به رویارویی با راوی تبدیل کند. زیرا در تاریخ شفاهی احترام به مصاحبه‌شونده اصل است.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

به دلایل عمدی یا غیرعمدی، ممکن است روایت مصاحبه‌شونده متناقض به نظر برسد. در چنین مواردی، مصاحبه‌کننده باید تناقض‌ها را یادداشت کند و با در نظرگرفتن شرایط، درباره طرح موضوع یا مسکوت گذاشتن آن تصمیم بگیرد. هدف از طرح تناقض، مچ‌گیری یا توهین به راوی نیست، بلکه رفع ابهام و روشن‌تر شدن روایت است. شخصیت راوی، میزان تأثیر تناقض بر اعتبار روایت، مهارت مصاحبه‌کننده در بیان موضوع و زمان مناسب برای طرح آن، از عوامل مؤثر در این تصمیم‌گیری هستند. بنابراین، مصاحبه‌کننده باید با رعایت احترام و حفظ فضای اعتماد، در صورت لزوم توضیح بخواهد و از هرگونه برخورد قضاوت‌گرانه پرهیز کند.

حمید قزوینی

در طول مصاحبه، بروز ناخودآگاه تناقض در روایت طبیعی است و شناسایی و یادآوری آن‌ها وظیفه مصاحبه‌کننده است، همان‌گونه که دیگر ضرورت‌های مصاحبه نیز متوجه اوست. هر مصاحبه و هر راوی اقتضائات خود را دارند که مصاحبه‌کننده به آن‌ها اشراف دارد. گاهی می‌توان به محض بروز تناقض آن را یادآوری کرد تا پیش از افزوده شدن بر روایت اصلاح شود و گاه اجازه داد بحث ادامه یابد و در آغاز پاراگراف یا سؤال جدید به آن اشاره کرد تا راوی متوجه خطای خود شود. مهم این است که روایت، خالی از تناقض باشد.

ابوالفتح مؤمن

مصاحبه در تاریخ شفاهی اصولی دارد که بخشی از آن به رفتار مورخ با مصاحبه‌شونده بازمی‌گردد. مورخ نباید تناقضات را صریح به راوی بگوید تا موجب موضع‌گیری او شود؛ بلکه باید آن موارد را از قول راویان دیگر و اسناد بازگو کند و بگوید روایت دیگران و اسناد چنین است و خود شما نیز جای دیگری این‌گونه گفته‌اید، سپس بپرسد کدام صحیح است. این شگرد فرصت اصلاح می‌دهد؛ تناقض ممکن است از خستگی، فراموشی، عدم تمرکز یا مصلحت باشد. حفظ احترام و شأن راوی ضروری است و طرح آن در فرصت مناسب یا پایان جلسه بهتر است؛ در غیر این صورت جلسه بعد حتماً مطرح شود.

سید محمدصادق فیض

خیر. چون مهم‌تر از رفع تناقض، اصل مصاحبه است. این کار، راوی را به واکنش منفی یا خودداری از ادامه مصاحبه وا می‌دارد. مصاحبه‌کننده می‌تواند همه نکاتی از این دست را که ممکن است به نظرش متناقض باشد، در جلسه‌ای جداگانه، یا زمانی که موضوع به شکلی دیگر بیان می‌شود، با ظرافت، احترام و حتی غیر مستقیم بپرسد تا هم خللی در روند مصاحبه پیش نیاید و هم به راوی برخورنده نباشد. ممکن است حتی اگر طرح چنین موضوعی در جلسه آخر هم موجب عکس‌العمل راوی و جلوگیری از استفاده از مصاحبه و مراحل بعدی شود.

غلامرضا عزیزی

مصاحبه‌کننده در مواجهه با تناقضات روایت دو رویکرد دارد. نخست رویکرد مداخله‌گرانه: اگر حین مصاحبه متوجه تناقض شود، بهتر است محترمانه همان‌جا اشاره کند؛ مثلاً با عبارت «مثل اینکه درست متوجه نشدم، شما قبلاً این مطلب را نفرمودید»؟ و از راوی بخواهد مطلب مورد تأییدش را دوباره بگوید. در پیاده‌سازی می‌کوشم این تناقض را به‌عنوان یک «گفته» و «حقیقت» حفظ کنم؛ هرچند راویان معمولاً پیش از انتشار درخواست حذف آن را می‌کنند. اگر تناقض در پیاده‌سازی یا تدوین آشکار شود، بهتر است در زیرنویس اشاره شده و دلیل آن از راوی پرسیده شود. واکنش دوم عدم مداخله است: مصاحبه‌کننده آگاهانه تناقض را در متن نگه می‌دارد، زیرا بر اساس آموزه‌های پسامدرن در تاریخ شفاهی، این تناقض برای خواننده یا محقق معنا دارد.

هوش مصنوعی

خیر، مصاحبه‌کننده نباید حین مصاحبه تناقضات را به‌صورت مستقیم و قضاوت‌گرانه به راوی گوشزد کند. وظیفه مصاحبه‌گر تاریخ شفاهی ایجاد فضایی صمیمی و بدون سوگیری برای ثبت روایت دست‌نخورده است. گوشزد کردن مستقیم تناقضات می‌تواند راوی را دفاعی کرده و روایت را تغییر دهد. روش صحیح، پرسش‌های شفاف‌سازِ غیرمستقیم و سپس بررسی تناقضات در مرحله تدوین و مقابله با اسناد است. (deepseek)

در مصاحبه تاریخ شفاهی، بهتر است مصاحبه‌کننده تناقضات روایت را با دقت و بی‌طرفی مدیریت کند. هدف، مچ‌گیری یا واداشتن راوی به پذیرش برداشت مصاحبه‌کننده نیست، بلکه روشن‌شدن ابهام‌ها و ثبت دقیق تجربه‌هاست. اگر تناقضی در گفته‌ها، تاریخ‌ها یا جزئیات رخدادها مشاهده شد، مصاحبه‌کننده می‌تواند با طرح پرسش‌های باز و بدون قضاوت، از راوی بخواهد موضوع را بیشتر توضیح دهد. بااین‌حال، گاهی بهتر است این مسئله به پایان مصاحبه موکول شود تا جریان روایت مختل نشود. در نهایت، تناقض‌ها نباید حذف یا پنهان شوند، بلکه باید صادقانه و در بافت روایت ثبت شوند. (chatgpt)

ما را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

         

اشتراک‌گذاری