پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/51

51. بعد از گذشت چه مدتی از واقعه باید به ضبط خاطرات راویان اقدام نمود؟

14 مهر 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

از درهم‌تنیدگی این پاسخ‌ها با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، به نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی رسیده‌ایم که در آینده‌ای نزدیک منتشر خواهد شد.

سؤال 51:

51. بعد از گذشت چه مدتی از واقعه باید به ضبط خاطرات راویان اقدام نمود؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 51:

غلامرضا آذری خاکستر

واقعه در تاریخ شفاهی، از مهم‌ترین موضوعات برای ثبت و ضبط خاطرات به شمار می‌رود. بسیاری از راویان درباره وقایع مهم، خاطرات و تحلیل‌های قابل‌توجهی دارند. گاه یک واقعه چنان اهمیت می‌یابد که به سرفصل یا موضوعی تاریخی تبدیل می‌شود. ازاین‌رو، ثبت آن نقطه‌عطفی در تاریخ شفاهی محسوب می‌شود. وقایع مهم معمولاً در حافظه بلندمدت راویان ماندگار می‌شوند. هرچه فاصله زمانی مصاحبه با واقعه کمتر باشد، امکان بازگویی جزئیات بیشتری وجود دارد؛ بااین‌حال، در برخی وقایع سیاسی، گذشت زمان ضروری است تا راوی بتواند بدون ملاحظات و محدودیت‌های احتمالی، روایت و تحلیل خود را با آرامش و صراحت بیان کند.

حسن بهشتی‌پور

در تاریخ شفاهی، زمان واحدی برای ضبط خاطرات وجود ندارد. مصاحبه نزدیک یا دور از رخداد، هرکدام نوع متفاوتی از دانش تولید می‌کنند و هیچ‌کدام ذاتاً برتر نیستند. زمان مناسب به ماهیت رخداد، هدف پژوهش، وضعیت و فوریت راوی، ملاحظات اخلاقی و سیاسی و آمادگی پژوهشگر بستگی دارد. در رخدادهای تروماتیک، آمادگی و رضایت راوی بر گذشت زمان مقدم است. اگر راوی در خطر فوری باشد، ضبط با محدودیت دسترسی و ناشناس‌سازی انجام می‌شود. اگر آماده نباشد، مصاحبه به تعویق افتاده و پیگیری می‌شود. در پروژه‌های گواهی‌محور، رضایت و اختیار راوی و حمایت روان‌شناختی اهمیت دارد. در پروژه‌های تحلیلی، مصاحبه‌ها می‌توانند در چند مرحله انجام شوند.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

پاسخ به این پرسش را نمی‌توان در قالب یک مدت زمان بیان کرد. زمان مناسب برای ضبط خاطرات، به عواملی مانند سن راوی، بار عاطفی واقعه، اهمیت و حساسیت آن، میزان دسترسی به راوی، شرایط فرهنگی و سیاسی حاکم بر جامعه، وضعیت امنیتی، سلامت جسمانی راوی بستگی دارد. در مجموع، هرچه فاصله زمانی میان وقوع رویداد و ثبت خاطرات کوتاه‌تر باشد، احتمال به‌یادآوردن جزئیات، اسامی، زمان‌ها، مکان‌ها و دیگر عناصر مرتبط با واقعه بیشتر است. با این حال، کوتاه بودن این فاصله زمانی نباید به بهای نادیده گرفتن آمادگی عاطفی و ذهنی راوی یا شرایط اجتماعی و سیاسی حاکم بر جامعه تمام شود.

ابوالفتح مؤمن

در تاریخ شفاهی باید سوژه را به‌موقع شناسایی و مصاحبه را پیش از فراموشی یا فوت راوی انجام داد. مصاحبه نزدیک به زمان رخداد، جزئیات بیشتری در اختیار پژوهشگر می‌گذارد، اما احساسات شدید ناشی از حادثه می‌تواند بر روایت اثر بگذارد. از سوی دیگر، تأخیر طولانی موجب فراموشی، مصلحت‌اندیشی و تأثیر مسائل روز بر خاطرات راوی می‌شود. بنابراین بهتر است پس از فروکش کردن هیجانات اولیه، مصاحبه انجام شود. همچنین استفاده از اسناد و خاطرات مرتبط می‌تواند ذهن راوی را فعال‌تر کند. در نهایت، باید پیش از گذشت زمان زیاد، اطلاعات و داده‌های تاریخی را از ذهن راوی ثبت و استخراج کرد.

سید محمدصادق فیض

ضبط خاطرات نیازمند گذشت زمان مشخصی نیست. هرچه به واقعه نزدیکتر باشد، اگرچه ممکن است با حقیقت فاصله داشته باشد، اما جزئی‌تر است. بااین همه قطعاً برای یک واقعه تنها یک راوی وجود ندارد و تمام ماجرا هم در یک جلسه نقل نمی‌شود. بلکه به مرور زمان تکمیل خواهد شد و مغفول مانده‌ها نیز فاش می‌شود. پس ضبط از زمان نزدیک تا هر چه نیازمند زمان باشد، محدودیت ندارد و این تکمیل و مستندسازی است که بدان اهمیت می‌بخشد.

حمید قزوینی

مصاحبه باید زمانی انجام شود که واقعه پایان پذیرفته باشد. یعنی با رویدادی در حال شدن مواجه نباشیم. ضبط خاطره در زمان بروز حادثه کار دقیقی نیست و ممکن است به دلیل هیجانات و ناپایداری ذهنی راوی، روایت کاملی ارائه ندهد. اگر خاطره یا روایت در فاصله اندکی پس از واقعه شکل بگیرد و امکان بیان و تبیین دقیق آن فراهم باشد ضبط خاطره بلامانع است. البته ممکن است با گذشت زمان راوی به اطلاعات بیشتری دست پیدا کند که در اصلاح ذهنیت او مؤثر باشد. اما هر چه فاصله زمانی بیشتر شود با احتمال ضعف حافظه یا فقدان راویان مواجه خواهیم بود.

هوش مصنوعی

بهترین زمان برای ضبط خاطرات راویان، هرچه سریع‌تر پس از واقعه است؛ زیرا حافظه انسان با گذشت زمان دچار فراموشی، تحریف و آمیختگی با اطلاعات بعدی می‌شود. تجربه تاریخ شفاهی نشان می‌دهد فاصله مطلوب، حداکثر چند ماه تا دو سال پس از رویداد است. البته این قاعده مطلق نیست؛ در برخی موارد، گذشت زمان به راوی کمک می‌کند تا عمق و پیامدهای واقعه را بهتر درک کند. اما تأخیر طولانی، به‌ویژه بیش از یک دهه، اعتبار روایت را کاهش می‌دهد. بنابراین، ضبط زودهنگام همراه با بازبینی چندمرحله‌ای، بهترین راهکار است. (deepseek)

بهترین زمان برای ضبط خاطرات راویان، در نزدیک‌ترین فرصت ممکن پس از وقوع واقعه است؛ زیرا با گذشت زمان، جزئیات رویدادها، احساسات، اسامی و ترتیب اتفاقات ممکن است فراموش یا دچار تغییر شوند. با این حال، زمان مناسب به شرایط روحی راوی نیز بستگی دارد. اگر واقعه‌ای بسیار تلخ، traumatic یا حساس باشد، بهتر است تا زمانی صبر شود که راوی از نظر روانی آمادگی بیان خاطرات خود را پیدا کند. در تاریخ شفاهی، معمولاً توصیه می‌شود مصاحبه در نخستین فرصت پس از آرام‌شدن شرایط و فراهم‌شدن امنیت و آمادگی راوی انجام شود تا خاطرات تا حد امکان دقیق، دست‌نخورده و قابل اعتماد ثبت شوند. (chatgpt)

ما را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

         

اشتراک‌گذاری