پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/48

وظیفه پژوهشگر در قبالِ اطلاعات محرمانۀ (امنیتی – سیاسی) راوی چیست؟

24 شهریور 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

از درهم‌تنیدگی این پاسخ‌ها با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، به نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی رسیده‌ایم که در آینده‌ای نزدیک منتشر خواهد شد.

سؤال 48:

وظیفه پژوهشگر در قبالِ اطلاعات محرمانۀ (امنیتی – سیاسی) راوی چیست؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 48:

غلامرضا آذری خاکستر

اطلاعات محرمانه بخش مهمی از تاریخ شفاهی است که ممکن است خواسته یا ناخواسته از سوی راویان بیان شود. گاهی راوی پس از پایان مصاحبه، مطالبی را صرفاً در اختیار مصاحبه‌کننده و بدون ضبط و ثبت مطرح می‌کند و گاهی این اطلاعات در جریان مصاحبه ضبط می‌شوند. در هر دو حالت، مصاحبه‌کننده موظف به رعایت امانتداری و حفظ اسرار راوی است؛ زیرا انتشار این اطلاعات ممکن است پیامدهای حقوقی و اجتماعی داشته باشد. ازاین‌رو، پژوهشگر باید اطلاعات محرمانه را به‌درستی حفظ و نگهداری کند و بدون کسب اجازه از راوی، از انتشار یا در اختیار قرار دادن آن‌ها خودداری نماید.

ابوالفتح مؤمن

در تاریخ شفاهی، مورخ پیش از آغاز مصاحبه با راوی درباره برخی مسائل به تفاهم‌هایی می‌رسد و قرارهایی می‌گذارد که چه‌بسا مکتوب و به امضای طرفین برسد. پس از ایجاد این اعتماد، راوی داده‌های محرمانه خود را روایت می‌کند که بنا به دلایلی قرار است در شرایط زمانی و مکانی خاصی منتشر شود. اما پژوهشگر به سه دلیل موظف به امانت‌داری از اطلاعات محرمانه راوی است: نخست، الزام اخلاق پژوهشی؛ دوم، تعهد به تفاهم‌نامه و قرارداد با راوی؛ سوم، جلوگیری از پیامدهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی. بنابراین رعایت امانت‌داری از داده‌های محرمانه، از اصول اساسی پژوهشگر نسبت به راوی است.

حسن بهشتی‌پور

پژوهشگر تاریخ شفاهی نه مالک اطلاعات راوی است و نه صرفاً ضبط‌کننده آن؛ او امانت‌دار یک روایت، مسئول حفاظت از خاطرات افراد، ارزیاب اعتبار روایت و واسطه انتقال یک سند به آینده است. در مواجهه با اطلاعات محرمانه، نه امنیت راوی باید به بهانه حقیقت تاریخی نادیده گرفته شود. نه حقیقت تاریخی به دلیل محرمانه بودن روایت کنار گذاشته شود. وظیفه پژوهشگر یافتن راهی است که، امنیت، اخلاق، قانون و تمامیت تاریخی سند را هم‌زمان حفظ کند. مانند بندبازی که روی طناب مصاحبه در ارتفاع تاریخ شفاهی حرکت می‌کند. او باید با چوب موازنه بین اطلاعات محرمانه و امنیت راوی، تعادل لازم را برقرار سازد.

غلامرضا عزیزی

به نظر می‌رسد پژوهشگر (مصاحبه‌کننده یا مسئول آماده‌سازی مصاحبه برای انتشار) در قبال اطلاعات محرمانۀ امنیتی- سیاسی مصاحبه‌شونده دو وظیفۀ اصلی دارد. نخستین وظیفه، امانت‌داری و عدم انتشار مطلب بر اساس درخواست راوی است؛ آن‌گونه که مصاحبه‌شونده در توافق‌نامه یا هنگام بیان مطلب، صریحاً عدم انتشار آن را خواسته باشد. دومین وظیفه که بسیار حساس و گاه گمراه‌کننده است، به اصل «دسترسی» در آرشیو بازمی‌گردد. در این حالت راوی محدودیتی برای انتشار قائل نشده، اما قوانین و مقررات آرشیوی محدودیت زمانی اعمال می‌کنند. اگر این وظیفه دقیق و مطابق قوانین انجام نشود، شائبۀ اعمال نظر شخصی و سانسور پیش می‌آید.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

وقتی مصاحبه‌شونده برای اعتماد به مصاحبه‌کننده یا ثبت در تاریخ، اطلاعات خصوصی شخصی و خانوادگی خود و دیگران، یا موارد امنیتی و سیاسی محرمانه را در جلسه مطرح می‌کند و به‌طور ضمنی یا صریح به محرمانه بودن آن اشاره می‌کند، وظیفۀ اخلاقی و پژوهشی مصاحبه‌کننده این است که بدون اجازۀ راوی یا رعایت شروطی که وی برای انتشار این نوع داده‌ها تعیین کرده، آنها را منتشر نکند و در اختیار دیگران قرار ندهد؛ هرچند ایدۀ او این باشد که انتشار آنها بیان واقعیت‌های تاریخی مهمی است که لایه‌های پنهانی وقایع را روشن می‌کند.

ابوالفضل حسن‌آبادی

اطلاعات محرمانه، امنیتی و سیاسی که راوی در مصاحبه تاریخ شفاهی بیان می‌کند، یکی از جدی‌ترین موقعیت‌های اخلاقی و حرفه‌ای برای پژوهشگر است؛ زیرا پژوهشگر نه مالک این اطلاعات است و نه صرفاً امانت‌دار آن. او باید بتواند توازنی میان حق راوی، حق پژوهش، منافع عمومی و الزامات قانونی و حقوقی برقرار کند و در این میان، رضایت آگاهانه راوی، حفظ محرمانگی و جلوگیری از آسیب به او را در نظر بگیرد. پژوهشگر می‌تواند این مهم را از طریق رعایت الزامات تعیین‌شده از سوی مصاحبه‌شونده در مراحل مختلف آرشیو و پژوهش در تاریخ شفاهی به انجام رساند.

سید محمدصادق فیض

چنین مواردی تابع قوانین و مقررات ملی است. علاوه بر آن جنبه عرق ملی هم پیدا می‌کند. نمی‌توان به صرف دستیابی به اطلاعات محرمانه حتی از زبان عالی‌ترین مقام سیاسی یا نظامی، اقدام به انتشار آن کرد. چون قوانین جاری مسئولیت را متوجه همه کسانی می‌داند که در افشای آن دخیل بوده‌اند. باید اسرار محرمانه را مکتوم نگه داشت تا زمان رفع ممنوعیت آن و صرفاً با مجوزهای قانونی امکان انتشار می‌یابند.

حمید قزوینی

اطلاعات محرمانه دو دسته‌اند: نخست، اطلاعات دارای طبقه‌بندی محرمانه که دریافت، حفظ و انتشارشان منوط به دستورالعمل‌ها یا موافقت دستگاه‌های مرتبط است؛ دوم، اطلاعاتی که راوی آن‌ها را محرمانه می‌داند. در هر دو مورد، پژوهشگر باید با موافقت راوی نسبت به ضبط و دریافت اطلاعات اقدام کند و مسئولیت حفظ آن‌ها را بپذیرد. اگر پروژه حامی حقوقی یا سازمانی دارد، پژوهشگر موظف است بخش آرشیو را به‌صورت مکتوب از طبقه‌بندی فایل مصاحبه مطلع کند تا هنگام نگهداری، احتیاط را رعایت کنند. همچنین، چون اطلاعات محرمانه ممکن است پس از مدتی از طبقه‌بندی خارج و عادی شوند، پژوهشگر نباید در دریافت و ثبت آن‌ها کوتاهی کند.

هوش مصنوعی

پژوهشگر در قبال اطلاعات محرمانۀ امنیتی ـ سیاسی راوی سه وظیفه دارد: نخست، حفظ رازداری و عدم افشای هویت و داده‌ها بدون رضایت آگاهانه؛ دوم، ارزیابی خطرات احتمالی برای راوی و دیگران و اتخاذ تدابیر حفاظتی؛ سوم، شفاف‌سازی محدودیت‌های محرمانگی پیش از مصاحبه و پایبندی به چارچوب قانونی و اخلاقی پژوهش. در موارد تهدید جدی برای امنیت عمومی، پژوهشگر باید با نهادهای مسئول مشورت کند، اما افشا تنها در حد ضرورت و با کمترین آسیب ممکن انجام می‌شود. تعهد به بی‌طرفی علمی و پرهیز از به‌کارگیری اطلاعات برای اهداف سیاسی نیز ضروری است. (deepseek)

وظیفه پژوهشگر در قبال اطلاعات محرمانۀ امنیتی ـ سیاسی راوی، حفظ کامل محرمانگی و صیانت از هویت و امنیت اوست. پژوهشگر باید اطلاعات را فقط در چارچوب هدف پژوهش و با رعایت اصول اخلاقی و حرفه‌ای استفاده کند و از انتشار، افشا یا انتقال آن به افراد و نهادهای غیرمجاز بپرهیزد. همچنین لازم است پیش از جمع‌آوری اطلاعات، حدود محرمانگی و شیوه استفاده از داده‌ها را برای راوی روشن کند و رضایت آگاهانه او را به دست آورد. نگهداری امن اسناد، محدودکردن دسترسی، حذف اطلاعات هویتی و جلوگیری از هرگونه اقدامی که ممکن است برای راوی پیامد امنیتی، سیاسی، اجتماعی یا شخصی ایجاد کند، از مسئولیت‌های اساسی پژوهشگر است. (chatgpt)