گزارش حاصل از یک طرح تاریخ شفاهی

روایت خدام از آیین مذهبی حرم مطهر امام رضا(ع)

از سنت تا تجربه زیسته

غلامرضا آذری خاکستر

18 شهریور 1405

سابقه طولانی برگزاری آیین مذهبی در حرم مطهر امام رضا^(ع) موجب شده است از طریق تاریخ شفاهی، ثبت زندگی‌نامه و خاطرات خدام حرم مطهر، پیشینه و چگونگی برگزاری آیین مذهبی در حرم را بررسی کنیم. هرچند به گواهی اسناد تاریخی، حضور خدمه در حرم و برگزاری آیین، سابقه‌ای طولانی دارد. اما اهمیت روایت‌های تاریخ شفاهی، انعطاف‌پذیری و توانایی آن در تولید سند، به‌ویژه در مسائلی که به آن نیاز داریم، موجب شده است به تاریخ شفاهی خدام بپردازیم.

بررسی اسناد و منابع مکتوب حاکی از آن است که برخی مراسم، از تاریخ و سابقه‌ای دیرینه در حرم برخوردار هستند. اینکه چه عواملی باعث شده است این مراسم، سال‌های متمادی، بدون کم‌وکاست، در جریان باشند، موضوع این پژوهش است. بنابراین، ثبت روایت‌های مستقیم برگزارکنندگان آیین مذهبی، بخشی مغفول‌مانده در پژوهش‌هاست که تاریخ شفاهی ِخدام می‌تواند این کمبود منابع را پوشش دهد.

وجود سنت‌های آیینی از دوره صفویه تاکنون، نشان‌دهنده استمرار فرهنگی و نقش ویژه خدام و فراشان در حفظ میراث معنوی حرم است. آیینی چون جاروکشی، صفه، نقاره‌نوازی، خطبه‌خوانی، تعویض پوش و آداب تشرف، همچنین فرهنگ و ادبیات خدمت، علاوه بر ساختار مناسکی، واجد عناصر نمادین، تربیتی و معنوی‌ هستند و سده‌هاست که با شیوه‌ای نسبتاً ثابت، اما زنده و پویا، اجرا می‌شوند.

مهم‌ترین هدف این پژوهش عبارت است از مستندسازی، تحلیل و تبیین پیشینه، استمرار و کارکرد آیین‌ مذهبی حرم مطهر امام رضا^(ع)، از طریق ثبت و تحلیل روایت‌های تاریخ شفاهی خدام و فراشان، به‌منظور حفظ میراث معنوی و آیینی حرم رضوی. بنابراین، سایر اهداف این پژوهش به شرح ذیل هستند:

1. ثبت و ضبط روایت‌های شفاهی خدام و فراشان به‌عنوان مجریان اصلی آیین‌ مذهبی حرم مطهر رضوی.

2. بررسی نقش خدام موروثی و ساختارهای خدمتی در انتقال بین ‌نسلی آیین‌ و سنت‌های مذهبی.

3. واکاوی تحولات آیین‌ مذهبی حرم مطهر در دوره‌های معاصر از منظر تجربه زیسته خدام.

4. تکمیل و غنای اسناد مکتوب موجود از طریق تولید اسناد تاریخ شفاهی به‌عنوان منبع مکمل پژوهش‌های تاریخی.

تاریخ شفاهی به‌عنوان روشی نوین، فرصت مهمی برای ثبت روایت‌های اصیل و تجربه زیستۀ برگزارکنندگان این سنت‌ها فراهم می‌آورد. بررسی اسناد مرکز اسناد آستان قدس رضوی نشان می‌دهد ریشه برخی آیین‌ مانند نقاره‌نوازی  و صُفِه، جاروکشی، خطبه تحویل کشیک به دوره صفویه بازمی‌گردد و در دوره‌های تاریخی تثبیت شده‌اند. در واقع پیوندهای موقوفاتی  و خدام موروثی، حاملان اصلی انتقال این میراث بوده‌اند.

طرح تاریخ شفاهی خدام حرم  طی دو مرحله انجام شده است. نخست مصاحبه‌هایی به صورت پراکنده با خدام قدیمی و خدام موروثی طی سال های گذشته انجام شده است. دیگر آنکه به صورت منسجم از بهمن 1403 تا 24 آذر 1404 با 76 نفر از فراش‌های کشیک اول تا هشتم، 137جلسه مصاحبه در8443 دقیقه معادل140 ساعت و 40 دقیقه مصاحبه انجام شده است. مهمترین موضوع‌هایی که در این طرح مورد توجه قرار گرفته عبارتند از: تاریخ خاندانی و زیارت حرم در نگاه مصاحبه‌شوندگان، زندگی‌نامه و وقایع تاریخی، مشاغل خاندانی، نحوه گرفتن خدمت در حرم و ثبت روایت‌ها در این زمینه، اولین روز خدمت در حرم، شرح وظایف خدمه، نحوه خدمت، زائران حرم، شرکت در مراسم مذهبی حرم، شفا و کرامات رضوی و...

 آیین‌ حرم رضوی، بخشی از هویت معنوی ایرانیان و شیعیان است. هر تغییر یا تحریف در آنها مستقیماً بر حافظه جمعی اثر می‌گذارد. بسیاری از آیین‌ با تحول ساختارهای مدیریتی، توسعه فضاها و کاهش ارتباط نسل جدید خدام با سنت‌های قدیمی، در معرض تغییر قرار گرفته‌اند. تجربه معنوی خدام، احساسات، روایت‌ها و داستان‌هایی از نحوه خدمت گرفتن، کرامات امام و... در اسناد رسمی ثبت نمی‌شود و تنها از طریق تاریخ شفاهی قابل جمع‌آوری است. این اطلاعات می‌تواند مبنای آثار علمی، مستندهای فرهنگی رسانه‌ای قرار گیرد. در هر یک از آیین حرم مطهر، پیامی نهفته است که به تهذیب نفس، اصلاح گفتار و رفتار زائران و مجاوران می‌افزاید. در واقع این آیین، علاوه بر تقویت و تحکیم باورهای مردم، سبب اتحاد و پیوند آنان می‌شود.

برای نمونه مراسم صفه از جمله آیینی است که سابقه طولانی در حرم مطهر دارد. مراسم صفه به موجب وقف‌نامه‌ای  هر روز صبح، نیم ساعت پس از طلوع آفتاب و هر شام، نیم ساعت پس از اذان مغرب (به جز در ماه مبارک رمضان) در یکی از رواق‌های پیش روی مبارک(دارالحفاظ- دارالسلام) برگزار می‌شود. در اجرای این مراسم سه گروه: فراشان، حفاظ و خدام مشارکت دارند. خطبه تغییر و تحول کشیک یا تشریفات تعویض  هر کشیک از دیگر مراسمی است که از گذشته در حرم برگزار می شده و همچنان تداوم دارد. خادمان حرم مطهر طبق برنامه‌ای که سرکشیک برای آنها معین می‌کند در یک ساعت معین، هنگام صبح در یکی از رواق‌ها اجتماع می‌کنند، همه لباس رسمی به تن می‌کنند و طی تشریفاتی تحویل و تحول انجام می‌گیرد.

ارتباط بین خدمت در حرم مطهر و وقف، از دوره صفویه تا کنون تداوم داشته است. اختصاص موقوفاتی به خدام، حفاظ و فراش حرم مطهر موجب شده است همواره منبع تأمین هزینه‌ها از محل موقوفات در جریان باشد که این مهمترین عامل در استمرار خدمت و آیین حرم مطهر تلقی می‌شود. خدمه موروثی به افرادی گفته می‌شود که خدمت در حرم مطهر در خانواده آنان، طی چند نسل، تداوم داشته است. در واقع، ریاست هر دسته از کشیکان، از زمان صفویه، در اختیار خانواده‌هایی بوده است که نسل‌به‌نسل در حرم مشغول به خدمت بوده‌اند و نقش محوری در حفظ حافظه آیینی حرم داشته‌اند. خدمت موروثی را یک میراث معنوی می‌دانند که سال های متمادی در این خاندان‌ها جریان داشته است. بر اساس تجربه خدام قدیمی، برخی آیین‌ در مقایسه با گذشته کمتر برگزار می‌شوند یا کارکرد پیشین خود را از دست داده‌اند. آیین «آشِ جارو» یکی از نمونه‌هایی است که در مصاحبه‌ها به‌عنوان مراسمی پررنگ در گذشته، اما کم‌فروغ در سال‌های اخیر معرفی شد.

بخش قابل‌ توجهی از مصاحبه‌ها به تجربه‌های معنوی خدام در جریان خدمت اختصاص داشت. در این روایت‌ها، تجربه‌هایی از احساس آرامش، توسل و نیز مشاهده یا شنیدن حکایت‌هایی در خلال اجرای آیین‌ بیان شد. این تجربه‌ها معمولاً در اسناد رسمی ثبت نمی‌شود، اما در انگیزه و استمرار خدمت آنان نقش تعیین‌کننده دارد.

مصاحبه‌شوندگان به تغییرات ساختاری در مدیریت حرم و افزایش تعداد خدام اشاره کردند. به باور آنان، اگرچه این تغییرات به نظم و ساماندهی بهتر انجامیده است؛ اما در برخی موارد موجب کاهش مدت خدمت شده است.