نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی به روایت هوش مصنوعی

نظریه چهارم: بحران مشروعیت مرزی

31 تیر 1405

تاریخ شفاهی، بیش از آنکه انباشتِ روایت باشد، میدانِ گفت‌وگوی روشمند میان حافظه، قدرت، اخلاق و بازنمایی است. در این میان، یکی از چالش‌های پژوهشگران این حوزه، عبور از «گزارش مصاحبه» به «ساختار نظری» است؛ پرسشی که هر متخصص، بنا بر تجربه و چارچوب فکری خود پاسخی متفاوت به آن می‌دهد.

اگر پاسخ‌های 7 نفر از متخصصان تاریخ شفاهی را ـ که در سایت تاریخ شفاهی به یک پرسش مشخص پاسخ داده‌اند ـ در اختیار هوش مصنوعی قرار دهیم، چه الگوها و تکرارهایی به دست خواهد آمد؟ آیا هوش مصنوعی صرفاً بازگوکنندۀ اتفاقِ ‌آرا است یا  از کثرتِ پاسخ‌ها به یک نظریه‌ خواهد رسید؟

برای یافتن نتیجه، پاسخ‌های متخصصان را با کمک هوش مصنوعی DeepSeek تحلیل کردیم و به نظریه‌هایی رسیدیم.

از این پس نظریه‌های استخراج شده توسط هوش مصنوعی بر اساس پاسخ‌های متخصصان، به ترتیب خواهد آمد تا باب جدیدی در نظریه‌پردازی با موضوع تاریخ شفاهی گشوده شود.

■

نظریه چهارم: بحران مشروعیت مرزی

جمله نظریه‌ای:

هرچه تاریخ‌نگاری سنتی بر نخبگان، اسناد رسمی و زبان خشک متمرکز بوده، گروه‌های غیرنخبه، صداهای خاموش و مخاطبان عمومی را طرد کرده است؛ تاریخ شفاهی نه به دلیل دقت علمی بالاتر، بلکه به دلیل «تکثر ذاتی» در سه سطح ــ تنوع راویان (از فرودستان تا زنان و اقوام)، تنوع روایت‌ها (چندصدایی به جای تک‌صدا)، و تنوع قالب (زبان زنده و روان به جای متن خشک) ــ توانسته است اقبال عمومی ایجاد کند؛ از این رو، اقبال عمومی نه گواهی بر برتری معرفتی، بلکه نشانه‌ای از «پاسخ به نیاز محرومان از تاریخ رسمی» است.

پیش‌زمینه نظری:

این نظریه بر مبنای پاسخِ ۷ متخصص تاریخ شفاهی (غلامرضا آذری خاکستر، محمدمهدی بهداروند، حسن بهشتی‌پور، محمدمهدی عبدالله‌زاده، سید محمدصادق فیض، حمید قزوینی و محمدمحسن مصحفی) به پرسش «علت اقبال عمومی به تاریخ شفاهی چیست؟» به دست آمده است؛ تکرار مفاهیمی چون «چهره انسانی و زنده تاریخ»، «صدای طبقات فرودست و نادیده در برابر روایت رسمی»، «جذابیت زبان روان و متن ساده در برابر متون خشک رسمی»، «مشارکت‌جویی و فاعلیت اقشار مختلف در نگارش تاریخ»، «تکثر روایت‌ها و تنوع قالب»، «شکسته شدن انحصار قدرت در تاریخ‌نگاری سنتی»، «همذات‌پنداری مخاطبان با روایت‌های بی‌واسطه راویان» و «پاسخ به نیاز محرومان از تاریخ رسمی» در این پاسخ‌ها، هوش مصنوعی را به الگویی که مطالعه کردید رسانده است.

برای مشاهدۀ پاسخ‌های اولیه متخصصان به این پرسش، اینجا را کلیک کنید.