اولین کتاب درباره تاریخ مترو تهران

شهر زیر زمینی تهران؛ چگونه ساخته شد؟

حمید قزوینی

31 خرداد 1405

تاریخ شفاهی علاوه بر جنبه‌های تاریخ‌نگارانه، امکانی برای انتقال تجربه‌های کاری، مدیریتی و خلق منابع مطالعاتی برای پژوهشگران رشته‌های علمی در حوزه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است.

در این میان پروژه‌های کوچک و بزرگ صنعتی که مجموعه‌ای از عوامل مادی، غیر مادی و نیروهای متخصص را از جهات متعدد جذب و درگیر می‌کنند، از ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به موضوعی جذاب برای پژوهش‌ ذیل تاریخ شفاهی برخوردار هستند.

یکی از این موضوعات، مترو شهر تهران است که از ابتدای شکل‌گیری ایده تا طراحی و اجرا و بهره‌برداری و توسعه آن سوژه‌ای جذاب برای فعالان تاریخ شفاهی است. به‌ویژه از آن رو که این پروژه از سال‌های پایانی حکومت پهلوی در دستور کار بوده و چند شرکت خارجی سعی در اجرای آن داشتند و با پیروزی انقلاب اسلامی به همکاری خود پایان دادند و بحران‌های سیاسی و امنیتی و جنگ تحمیلی صدام علیه ایران عملا اجرای آن را تا اوایل دهه 1370 به تاخیر انداخت و باید با اتکا به نیروهای متخصص و شرکت‌های‌ داخلی اجرا می‌شد. پروژه‌ای که این بار با محدودیت منابع و تحریم‌ها از یکسو و فشارهای اجتماعی ناشی از ترافیک و آلودگی شهر تهران هم مواجه بود و ضرورت‌ انجام آن را افزایش می‌داد.

کتاب «شهر زیر زمینی تهران؛ چگونه ساخته شد؟» اولین اثر در قالب تاریخ شفاهی است که به این پروژه پرداخته است. کتاب با مصاحبه‌های منصور فخرزاده و قلم سعید فخرزاده در 496 صفحه در قطع رقعی سال 1404 از سوی انتشارات سوره مهر منتشر شده است. آنگونه که نویسنده کتاب گفته است، شیوع کرونا و تغییر مدیران شهری، عملاً عوامل مرتبط با این پروژه تاریخ شفاهی را با مشکلاتی در مسیر انجام کار مواجه می‌کند که موجب طولانی شدن مراحل آماده‌سازی کتاب می‌شود.

سعید فخرزاده نویسنده کتاب و مدیر این پروژه، این بار در تجربه‌ای متفاوت به سراغ موضوعی رفته که تا آن روز مورد توجه تاریخ‌نگارانه نبوده است.

 آنگونه که نویسنده در مقدمه کتاب گفته است، ایده تاریخ شفاهی مترو از سال 1398 مطرح و روند آن آغاز شده است. در این پروژه 90 ساعت مصاحبه با 40 نفر در 65 جلسه انجام شده است.

کتاب نشان می‌دهد که اگرچه مترو تهران پروژ‌ه‌ای متعلق به کلان شهر تهران است، اما از پروژه‌های ملی و زیرساختی به شمار می‌آید که با اجرای آن ایران در زمره کشورهای سازنده مترو قرار گرفت و جهشی بزرگ در این بخش و صنایع پیرامونی آن  به وجود آمد. جالب اینکه با ساخت و راه‌اندازی مترو تهران بسیاری از فناوری‌های مرتبط با این صنعت هم بومی شد و زمینه ساخت مترو در دیگر شهرهای ایران بیش از پیش فراهم شد.

 نکته حائز اهمیت درباره چنین موضوعاتی دشواری فرآیند جمع‌آوری اطلاعات و تدوین داده‌هاست. انبوه اطلاعات، مباحث متعدد تخصصی، راویان پرشمار، حاشیه‌های سیاسی و جناحی، ابعاد فنی و اجرایی و مواردی از این دست کار را با موانع مختلف مواجه می‌کند.

روایت افرادی که حضور کارگاهی داشته‌اند یا در فرآیند شکل‌گیری و راه اندازی و پیشبرد پروژه بوده‌اند در کنار روایت مدیران ارشد و سیاستگذار، تصویری کامل‌تر به مخاطب ارائه کرده است. امروزه در مراکز آموزشی  و پژوهشی معتبر دنیا در کنار حفظ اسناد و مکاتبات مرتبط با پروژه‌های بزرگ، به ثبت تجربه فعالان و دست اندرکاران هم توجه دارند. به طبع، اینگونه آثار منابع مورد نیاز برای مطالعات راهبردی در حوزه مدیریت شهری و مدیریت حمل و نقل و همچنین مطالعات اجتماعی و اقتصادی و صنعتی را فراهم می‌آورد.

 کتاب «شهر زیر زمینی تهران» روایت همه گروه‌های حرفه‌ای که در این پروژه مشارکت داشته‌اند را در خود جای داده تا فرآیند شکل‌گیری، ساخت و راه‌اندازی پروژه با وضوح بیشتری در اختیار مخاطب قرار گیرد. نویسنده کوشش کرده ادبیات و لحن راویان را حفظ کند تا تنوع و اصالت متن حفظ شود و همین کار کمک می‌کند مخاطب با زوایای فکری و شخصیت راویان هم تا اندازه‌ای آشنا شود. توجه به جزئیات از دیگر ویژگی‌های کتاب است که مخاطب با مسائل، چالش‌ها، گزینه‌ها و تصمیمات در دل روایت‌ها آشنا می‌شود. اساساً هدف تاریخ شفاهی باید دریافت جزئیات و عدم اتکا به کلیات باشد.

شهر زیر زمینی تهران، عملاً سیری از تاریخ راه‌آهن شهری از آغاز تا سال‌های اخیر را پیش چشم علاقه‌مندان قرار می‌دهد. کتاب، صرفاً تاریخ یک پروژه صنعتی نیست، بلکه به جهت موقعیت زیرساختی آن و توجه همه ارکان سیاسی و اجرایی ایران، نوعی بازخوانی بخشی از تاریخ کشور و تأثیر حوزه سیاست یا بحران‌های اقتصادی و مشکلات ناشی از تحریم‌ها تا رفع موانع و راه‌اندازی و توسعه یک پروژه هم هست. البته در چنین پروژه‌هایی برخی راویان که عمدتاً از مدیران هم هستند کوشش می‌کنند بیشتر گزارش عملکرد خود را در قالب توضیحاتی کلی ارائه کنند، تا خاطره بگویند. مصاحبه‌‌کننده و نویسنده کتاب به خوبی توانسته‌اند آن‌ها را وادار به ارائه جزئیات و بیان خاطرات کنند یا از دیگر راویان برای تکمیل اطلاعات استفاده کنند.

هرچند در پروژه‌های صنعتی موضوعات آثار منتشر شده  نسبت به موضوعات دیگر، کم‌تعداد است و مؤلفان از نمونه‌ها و الگوهای قابل استفاده کمتری برخوردار هستند، اما نویسنده و همکاران او توانسته‌اند اثری قابل اعتنا و خواندنی را به فضای پژوهشی ارائه دهند.

فصل‌بندی کتاب در 9 ایستگاه در نوع خود جالب است. اگر چه این فصل بندی ظاهراً سیر زمانی را نشان می‌دهد، اما بهتر بود منطق آن روشن‌تر می‌شد و مشخص می‌کردند هر ایستگاه چه مجموعه‌ای از داده‌ها را در خود جای داده است. همچنین بهتر بود واژه‌های تخصصی که در متن کتاب پرتعداد هم هستند گویاسازی می‌شدند تا مخاطبان بهرۀ بیشتری از متن ببرند.

با اینکه حجم مصاحبه‌ها خیلی بیشتر از این بوده و تدوین پروژه‌‌هایی که راویان پُرشمار دارد کار دشواری است، اما حجم کتاب مناسب است. نشانی مصاحبه‌ها و نقل قول‌ها در پاورقی هر صفحه درج شده که بر اعتبار روایت‌ها افزوده و جست‌وجوی آن‌ها را در آینده آسان می‌کند. درج تصویر راویان در داخل متن هم کار پسندیده‌ای است.

ایستگاه نهم، حاوی اسناد و تصاویر مفیدی است. از کارهای خوب در این بخش قرار دادن کد کیوآر QR برای اسناد است که زمینه استفاده و بهره‌برداری از آن‌ها را در محیط دیجیتال افزایش می‌دهد.

به هر حال این کتاب، اولین نسخه از روایت شفاهی مرتبط با ساخت و راه‌اندازی مترو تهران است که به قلم سعید فخرزاده منتشر شده و منبعی معتبر برای آشنایی با تجربه‌ای ایرانی و موفق از مدیریت و صنعت، ذیلِ سیاست‌های راهبردی جمهوری اسلامی ایران است. محتوای کتاب ظرفیت بالایی برای استفاده در تبلیغات شهری، برنامه‌های رسانه‌ای و تبیین بخشی از دستاوردهای نیروهای متخصص ایرانی در علم و فناوری دارد.