پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/33

خصوصیات فردی راوی چه تأثیری بر روایت دارد؟

12 خرداد 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

از درهم‌تنیدگی این پاسخ‌ها با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، به نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی رسیده‌ایم که در آینده‌ای نزدیک منتشر خواهد شد.

سؤال 33:

خصوصیات فردی راوی چه تأثیری بر روایت دارد؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 33:

حسن بهشتی‌پور

از آنجا که راوی، ستون فقراتِ روایت در تاریخ شفاهی محسوب می‌شود، خصوصیات فردی او تعیین‌کننده‌ترین لایۀ معنایی اثر نهایی محسوب می‌شود. این خصوصیات که نقش محوری در چگونگی شکل‌گیری خاطره و انتقال آن دارند، به اختصار عبارتند از: پیشینه و جایگاه اجتماعی، باورها و ارزش‌های شخصی، حافظه و توانایی بازگویی، ارتباط عاطفی با رویداد، فاصلۀ زمانی تا وقوع حادثه و هدف و انگیزه از بیان روایت. این شش عامل، همراه با سایر ویژگی‌های فردی، مستقیماً تعیین می‌کنند که چه چیزی، چگونه و به چه منظوری در روایت تاریخ شفاهی گنجانده یا حذف شود.

همچنین حافظۀ فردی ممکن است تحت تأثیر حافظۀ جمعی، سوگیری‌های ذهنی و بازتفسیر گذشته قرار گیرد. از این رو، روایت تاریخ شفاهی نه بازتاب کامل واقعیت، بلکه ترکیبی از واقعیت تاریخی، ادراک فردی و شرایط روایت‌گری است.

غلامرضا عزیزی

هر انسانی دارای ویژگی‌های فکری، رفتاری، احساسی و اخلاقی است که همه آن‌ها می‌تواند به‌نوعی بر روایت تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم داشته باشد. ویژگی‌های اخلاقی، در دو طیف متضاد «خوب/مثبت» و «بد/منفی» در «یادآوری و بیان خاطرات» عمل می‌کنند. ویژگی‌های اخلاقی مثبت (از جمله راستگویی، انصاف، عدالت، همدلی، صداقت، پایبندی به ارزش‌ها و...) غالباً بهترین کارایی را در بیان روایت، هرچه نزدیک‌تر به واقعه دارند و ویژگی‌های اخلاقی منفی (همچون دروغگویی، لاف‌زنی، فریبکاری، خودخواهی، خودشیفتگی، حق‌به‌جانبی، تکبر، حسادت، بدبینی، انتقام‌جویی و...) برعکس عمل می‌کنند.

البته برخی ویژگی‌های فردی نظیر فراموشکاری، راست‌گویی و دروغگویی کاملاً و بسیار بر روایت تأثیر دارد.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

واقعیت هر رخداد، واحد است؛ ولی روایتِ آن از سوی افراد متفاوت یکسان نخواهد بود. زیرا روایت، تحت تأثیر شخصیتِ راوی متفاوت است. تنوع شخصیت راویان که تحت تأثیر سن، جنس، دانش، باورها، عقاید، تعصبات، طبقه اجتماعی، خانواده، آب و هوا، تغذیه، تجارب و به‌طور خلاصه محیط و وراثت است سبب می‌شود، بعضی بر قسمتی از واقعه تمرکز کنند و برخی دیگر بر ابعاد دیگر. شخصیت سبب می‌شود لحن راوی صمیمانه، صادقانه، جدی، خودمانی، عوامانه و یا متضاد با این نوع لحن‌ها باشد. تأثیر شخصیت بر روایت سبب می‌شود تا بگوییم هر راویت از قصه و قصه‌گو تشکیل شده است و راوی بخشی از دنیای متن است. بیمارستانی را در نظر بگیریم که در آن، کارکنان خانم مانتوهای سفید و یک‌فرمی به تن دارند. در نگاه اول همۀ آنها خانم دکتر به نظر می‌رسند، ولی وقتی هر یک چند جمله سخن بگویند برایمان پزشک، مأمور نظافت و پرستار مشخص می‌شود زیرا انسان‌ها با گفتارشان، ویژگی‌های مختلفی از جمله سن‌شان‌، سوادشان و حتی خصوصیات جنسیتی‌شان و... را انتقال می‌دهند.

غلامرضا آذری خاکستر

خصوصیات فردی مصاحبه‌شوندگان به طور مستقیم و پنهان بر روایت، تأثیر دارد. حتی می‌تواند داده‌های نه‌چندان صحیحی تولید و در اختیار پژوهشگران قرار دهند. شناخت خصوصیات فردیِ راوی باعث می‌شود مصاحبه‌کنندگان نسبت به مدیریت مصاحبه‌ها تلاش نمایند. خصوصیاتی چون، بزرگنمایی، کتمان، بلوف، دروغ و... هر کدام می‌توانند مسیر روایت را دگرگون کنند. اگر محققان تاریخ شفاهی، شخصیت راوی را بشناسند، می‌توانند در صدق گفتار یا میزان انحراف روایت با تردید و براساس منابع مختلف به نتیجه مطلوب برسند. بنابراین خصوصیات فردی راوی بر روایت تأثیر دارد و موجب می‌شود بخشی از گفته‌ها را با تردید مورد بررسی قرار دهیم.

ابوالفتح مؤمن

تاریخ شفاهی، حاصل روایت راوی از وقایع انباشته‌شده در ذهن اوست. این روایت در مصاحبه به گفتار و سپس به متن تبدیل می‌شود. محور این فرایند، خودِ راوی است با اطلاعات دست اول و ویژگی‌های شخصی‌اش. از خلال روایت اوست که می‌توان به انگیزه‌ها، احساسات و زوایای پنهان وقایع پی برد. خصایص فردی راوی تأثیر مستقیم دارد: حافظۀ قوی و یادداشت‌های روزانه، روایت را دقیق و منسجم می‌کند؛ لهجه و فرهنگ بومی او به ماندگاری آن زبان و باورها کمک می‌نماید؛ سطح دانش و سوادش روایت را با مباحث روز پیوند می‌زند. اما آفت‌هایی چون مصلحت‌اندیشی، منفعت‌طلبی، خودتبرئه‌ای، ایدئولوژی و فراموشی نیز دامن‌گیرند. راویِ عادل و دارای روحیۀ علمی می‌تواند از این آسیب‌ها بکاهد، ولی راویِ درون‌گرا دسترسی به حقیقت را دشوار می‌کند. گاهی راوی عمداً خاطراتی را نمی‌گوید و عملاً خالقِ «جنگ روایت‌ها» می‌شود و پژوهشگر تاریخ شفاهی را به چالش می‌کشد.

سید محمدصادق فیض

سن، جنس، سابقه اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و نیز سلایق فردی و حتی خانوادگی راوی می‌تواند به‌تنهایی یا در مجموع بر روایت او اثر گذار باشد. از این گذشته، نوعِ بیان و استخدام کلمات در روایت، سوگیری وی را می‌رساند.

حافظۀ راوی می‌تواند نسبتِ مستقیم با نقل روایت داشته باشد؛ چراکه گذر زمان از نقل هیجانات می‌کاهد و بر سوگیری‌های سیاسی و... می‌افزاید. همچنین در نظامیان، بیشتر از موفقیت‌ها می‌شنویم تا ناکامی‌ها.

راوی، محورِ نقلِ روایت‌هاست.

جعفر گلشن روغنی

قدرت حافظه، نظم و انسجام فکری، توانایی تکلم و به‌کارگیری واژگان و عبارات، سلامت جسمانی کافی، جایگاه و تربیت خانوادگی و اجتماعی، میزان کنترل بر خشم و شادی، میزان تحصیلات، دلبستگی‌های مادی و غیر مادی را می‌توان از عواملی دانست که در مقام خصوصیات فردی از جانب راوی می‌تواند بر محتوای مصاحبه و روایت اثرگذار باشد. در مواردی نیز این خصوصیات فردی با دانش، آگاهی و میزان حضور راوی در زمان‌ها و مکان‌های مهم تاریخی پیوند می‌خورد و نتایجی خاص در بیان یادمانده‌های ذهنی راوی رقم می‌زند. به یاد دارم که محتوای مصاحبه مرحوم هاشم امانی از مبارزان بازاری و عضو جمعیت هیئت‌های مؤتلفه اسلامی به سبب عدم انسجام فکری راوی و ضعف سلامت جسمانی وی، به شدت آشفته و پریشان و نابسامان بود.

حمید قزوینی

روایت، بیش از هر چیز، تحت تأثیر شخصیت درونی افراد است؛ اگرچه متغیرهای بیرونی هم بر روایت اثر دارند. مثلاً افراد صادق، متواضع، منصف و مسئولیت‌پذیر از ادبیات و نگاهی به‌دور از جعل و اغراق و هم‌گرایانه برخوردارند، یا افراد برون‌گرا با اطمینان خاطر بیشتری به ارائه خاطرات و بیان جزئیات می‌پردازند. در حالی که افراد درون‌گرا رفتاری عکس این دارند. همچنین افرادی که اهل تعامل و خوش‌بینی به محیط اطراف هستند، روایت‌شان با افردی که نگاه متعصبانه به قضایای مختلف دارند، تفاوت دارد. به این ترتیب باید گفت خصوصیات افراد به میزان زیادی بر نحوۀ بیانِ روایت، تأثیرگذار است.

شفیقه نیک‌نفس

درصورتی که مصاحبه‌شونده با موضوع مصاحبه، ارتباط مستقیم داشته باشد، حافظه سالمی داشته باشد، بتواند به خوبی تجربه، خاطره و احساس خود را بر زبان بیاورد، همچنین قابلیت آن را داشته باشد که بتوان با او به راحتی رابطه برقرار کرد، در این صورت امکان انجام مصاحبه‌ای موفق وجود دارد. اما همچنان که در سؤالات پیشین نیز توضیح داده شد، عواملی مانند فرهنگ عمومی، حافظه جمعی، فضای مصاحبه، مصاحبه‌کننده و رابطه بیناذهنیتی بین او و مصاحبه‌شونده، وجود اضطراب و... همه بر نحوۀ به‌یادآوری خاطره توسط مصاحبه‌شونده اثرگذار است و نمی‌توان به‌یادآوری غلط و یا پنهان‌کاری را صرفاً مربوط به ویژگی‌های شخصیتی و اخلاقیِ افراد دانست.

ابوالفضل حسن‌آبادی

در تاریخ شفاهی شما با اطلاعاتی سر و کار دارید که از تجربۀ زیسته فرد سرچشمه می‌گیرد. شخصیت و جایگاه فردی - اجتماعی راوی، تحت تأثیر ویژگی‌هایی مانند صداقت، حافظه، تعصب یا ناآگاهی بر انتخاب واژگان، سبک بیان، لحن داستان و نوع یادآوریِ محتوا تأثیر مستقیم دارد. در واقع، ویژگی‌های فردی راوی است که به روایت، شکل می‌دهد و با چهارچوب‌بندی محتوای ارائه‌شده به صورت خواسته یا ناخواسته بر نحوه فهم و قضاوت مخاطب تأثیرگذاشته و وی را درگیرِ ترس‌ها، امیدها، احساسات، خوشحالی، ناراحتی، موفقیت‌ها یا شکست‌های خود می‌نماید.

هوش مصنوعی

خصوصیات فردی راوی، مانند سن، جنسیت، باورها، میزان دانش، وضعیت روانی و تجربیاتش، مستقیماً بر زاویه دید، لحن و اعتبار روایت تأثیر می‌گذارد. راویِ ناباور یا ساده‌لوح، وقایع را محدود یا تحریف‌شده بازگو می‌کند. راویِ مغرض، اطلاعات را یک‌سویه نشان می‌دهد. راوی کودک یا بیمار روانی، مرز خیال و واقعیت را محو می‌کند. همچنین دانش راوی از جهان داستان (مثلاً راوی دانای کل در برابر راوی اول شخص) تعیین می‌کند که خواننده به چه میزان از درون‌مایه شخصیت‌ها و رویدادهای پنهان دست می‌یابد. در مجموع، راوی فیلتری است که حقیقت داستان از خلال او روایت می‌شود.