گذار از خاطره به دانش تاریخ شفاهی دفاع مقدس

مروری بر راهبردهای علمی و اجرایی برای غلبه بر فرسایش حافظه راویان

نویسنده: حسن بهشتی‌پور

13 خرداد 1405

نویسندۀ محترم اطلاع دادند که در معرفی منابع و ویراستاری این مقاله، از هوش مصنوعی DeepSeek بهره گرفته شده است.

مقدمه

چهار دهه از پایان جنگ تحمیلی می‌گذرد. نسلی که با گوشت و پوست و استخوان خود آتش و فولاد را لمس کرد، اکنون در واپسین ایستگاه‌های میانسالی و سالمندی است. مسئله «فرسایش حافظه» دیگر یک فرضیه نیست؛ به یک واقعیت بالینی و عینی تبدیل شده است. بسیاری از راویان، در مورد جزئیات زمان، مکان و ترتیب رویدادها را خطا می‌کنند؛ گاهی حتی نام همرزمان در لایه‌های عمیق‌تر حافظه پنهان می‌شود.

خوشبختانه در ایران، نهادهای متعددی از جمله دفتر حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، بنیاد شهید، مرکز اسناد ارتش، واحدهای تاریخ شفاهی سپاه، جهاد سازندگی و نیروی انتظامی، سال‌ها است که به ثبت و ضبط خاطرات رزمندگان مشغول بوده‌اند و آثار ارزشمندی نیز تولید شده است. اما با گذشت زمان و افزایش فاصله از رویدادها، ضرورت بازنگری در روش‌ها و تکمیل ساختارهای موجود بیش از پیش احساس می‌شود.

این مقاله به عنوان پیشنهادی برای ارتقا و تکمیل فعالیت‌های جاری، دو دسته راهبرد را در کنار هم می‌نشیند: نخست، تکنیک‌های روان‌شناختی و ارتباطی برای فعال‌سازی حافظه، و دوم، راهکارهای ساختاری و اجرایی برای ساماندهی، آموزش و راستی‌آزمایی. تأکید اصلی بر هماهنگی و هم‌افزایی میان نهادهای موجود است، ادغام آنها پیشنهاد این مقاله نیست؛ زیرا تنوع نهادها می‌تواند به خلاقیت و پرهیز از شکل‌گیری یک روایت حاکم کمک کند، به شرط آنکه هم‌زمان از موازی‌کاری و پراکندگی داده‌ها جلوگیری شود.

همان‌طور که Keightley و Pickering (2013) در کتاب روش‌های تحقیق در مطالعات حافظه یادآوری می‌کنند، خاطره صرفاً بازخوانی یک رویداد ضبط‌ شده نیست، بلکه فرایندی فعال و بازسازی‌شونده در بستر زمان حال است. این کتاب که مجموعه‌ای از فصل‌های تخصصی درباره جنبه‌های گوناگون حافظه (از حافظه خودزندگی‌نامه‌ای تا شهادت و گواهی‌دهی) را گرد آورده، برای پژوهشگران تاریخ شفاهی چارچوبی روش‌شناختی فراهم می‌کند. از جمله فصل‌های کلیدی آن، فصل دوم با عنوان «تاریخ شفاهی و به‌یادآوری» (Oral History and Remembering) به قلم Joanna Bornat است که مستقیماً به چالش‌های مصاحبه با راویان مسن و تکنیک‌های تحریک حافظه می‌پردازد. به کارگیری این چارچوب روش‌شناختی در مصاحبه با رزمندگان دفاع مقدس می‌تواند به استخراج لایه‌های عمیق‌تر خاطراتی کمک کند که در مصاحبه‌های خطی معمول قابل دسترسی نیستند.(1)

الف: ده تکنیک علمی برای غلبه بر فرسایش حافظه در مصاحبه

۱. مستندسازی پیشگیرانه: بازخوانی خاطرات ثبت‌شده پیشین (نوارها، فیلم‌ها، یادداشت‌های شخصی) به عنوان محرک حافظه قبل از مصاحبه جدید، اقدامی که برخی نهادها آغاز کرده‌اند و قابل تعمیم است.

۲. محرک‌های چندحسی: نمایش تصاویر، پخش موسیقی یا صدای آژیر، بوهای آشنا (باروت، خاک نمناک) برای بازگشت به فضای ذهنی جبهه در زمان مصاحبه با راوی .

یکی از پدیده‌های شناخته‌شده در روان‌شناسی حافظه، «خاطرات فلش‌بالب» (Flashbulb Memories) است. Brown و Kulik (1977) در مطالعه بنیادین خود نشان دادند که رویدادهای ناگهانی، غافلگیرکننده و دارای بار عاطفی شدید (مانند خبر ترور یک رهبر ملی) می‌توانند خاطره‌ای بسیار زنده، دقیق و ماندگار از «شرایط دریافت خبر» (مانند مکان، زمان، فعالیت در حال انجام و احساسات شخص) در ذهن ایجاد کنند. این خاطرات که گویی با فلاش دوربین عکاسی ثبت شده‌اند، در برابر فراموشی مقاومت بالایی نشان می‌دهند. برای تاریخ شفاهی دفاع مقدس، این یافته اهمیت مضاعف دارد: بسیاری از رزمندگان، صحنه‌های نبرد (شنیدن صدای انفجار ناگهانی، مواجهه با شهادت همرزم) را به عنوان رویدادهایی با بار عاطفی خیلی بالا تجربه کرده‌اند. شناسایی و هدف قرار دادن این «نقاط عطف عاطفی» در مصاحبه می‌تواند دریچه‌ای به سوی خاطراتی بگشاید که علیرغم گذشت دهه‌ها، هنوز در عمق حافظه زنده و دست‌نخورده باقی مانده‌اند(2)

۳. مصاحبه گروهی با احتیاط: گردهمایی دو یا سه همرزم قدیمی برای اصلاح متقابل خاطرات، اما با خطر آلودگی حافظه که باید با پرسش‌های انفرادی کنترل شود.

۴. واقعیت مجازی (VR)[1] و شبیه‌سازی: بازآفرینی بصری یک سنگر، یک پل یا یک موقعیت جنگی برای بازشدن حافظه و قرار گرفتن در فضا و حال و احوال همان زمان روایتگر، این پیشنهاد برای نهادهایی که زیرساخت فناورانه دارند با کمک گرفتن از هوش مصنوعی، کاملا قابل اجرا است.

۵. تطابق با اسناد هم‌زمان: ارائه نقشه عملیات، گزارش وضعیت هوا یا تقویم زمانی همان روزهای جنگ ، به راوی. همچنین استفاده از مدل های زبانی بزرگ موسوم به LLMs که می تواند با تحلیل حجم عظیمی از متون الگوهای پیچیده زبانی انسانی را بیاموزند.[2]

۶. پرسش‌گری غیرخطی: پرهیز از پرسش «بعد از عملیات فتح‌المبین چه شد؟» به جای آن «یادت می‌آید آن شب که ماه نبود، چه کسی کنار دستت سنگر بود؟» دکتر مرتضی نورایی بر این باور است که مصاحبه‌گر نباید تنها به دنبال روایت کلان باشد، بلکه باید با طرح پرسش‌های جزئی، راوی را به «بازسازی صحنه» وادارد تا از کلی‌گویی فاصله بگیرد. (3)

«مهم است بدانیم که همه خاطرات جنگی قابل بیان در قالب کلمات روان و منسجم نیستند. کتی کاروت (Cathy Caruth) در کتاب «تجربه مدعی‌نشده: تروم، روایت و تاریخ »(1996) استدلال می‌کند که تروم به دلیل ماهیت شوک‌آور خود، هرگز به طور کامل در روایت خطی حاضر نمی‌شود و خود را به صورت غیرمستقیم، از طریق سکوت‌ها، لغزش‌های زبانی و پریشانی‌های عاطفی راوی نشان می‌دهد. از این رو، مصاحبه‌گر تاریخ شفاهی باید بیاموزد که «صدای زخم» را بشنود؛ همان چیزهایی که راوی نمی‌گوید یا نمی‌تواند بگوید، گاهی گویاتر از هزاران کلمه هستند. ثبت این نشانه‌های غیرمستقیم – مکث‌های طولانی، گریه ناگهانی، تغییر حالت چهره – بخشی ضروری از مستندسازی خاطره جنگی است.» (4)

۷. حافظه بدن (Body Memory): ثبت حرکات، سکوت‌ها، گریه یا لرزش راوی که گاه بیش از کلمات خاطره را روایت می‌کند. «راوی ممکن است بخشی از خاطره را در قالب کلمات بیان نکند، اما بدن او همچنان آن را «به یاد» دارد.

«یکی از غنی‌ترین اما مغفول‌مانده‌ترین منابع دسترسی به خاطرات جنگی، «حافظه بدنی» (Body Memory) است. Janine Natalya Clark (2021) در مقاله خود با عنوان «حافظه‌های بدنی به مثابه میراث مغفول مانده از نقض حقوق بشر» نشان می‌دهد که بدن‌های بازماندگان خشونت‌های جنگی، داستان‌هایی را روایت می‌کنند که کلمات قادر به بیان آنها نیستند. لرزش دست هنگام ذکر یک نام، گریه ناگهانی بدون دلیل ظاهری، سکوت طولانی در برابر یک پرسش خاص، یا حتی بی‌حسی و کرختی – همه اینها نشانه‌هایی از حافظه بدنی هستند. برای مصاحبه‌گر تاریخ شفاهی، این به معنای توسعه «ابزارهای پژوهش» فراتر از ضبط صوت و دوربین است: مصاحبه‌گر باید آموزش دیده باشد تا این نشانه‌های بدنی را شناسایی، ثبت و در تحلیل نهایی خود وارد کند. گاهی بدن راوی، آنچه را که زبان از گفتن آن عاجز است، فریاد می‌زند.» (5)

۸. رعایت ترتیبات حرفه‎ای نردبان حافظه: شروع از روایت آزاد بعد حرکت به سمت مطرح کردن پرسش‌های باز و پرسش‌های بسته در نهایت تطبیق روایت تولیدشده با سند، با رعایت فاصله زمانی بین هر مرحله.

۹. همکاری با متخصصان سالمندی و عصب‌شناس: شناسایی الگوهای فراموشی و طراحی سوالات متناسب با توانایی شناختی راوی. زیرا یکی از چالش‌های اصلی در مصاحبه با راویان مسن جنگ، وجود «شکاف‌های حافظه» است.

یکی از چالش‌های رایج در مصاحبه با رزمندگان مسن، مواجهه با «شکاف‌های حافظه» است؛ جاهایی که راوی می‌گوید «یادم نمی‌آید» یا بخشی از ماجرا به کلی از خاطره او پاک شده است. پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که این شکاف‌ها الزاماً به معنای فراموشی مطلق نیستند. Dorothy (2025) در مطالعه خود بر بازماندگان ترومای پیچیده نشان می‌دهد که مغز ممکن است به عنوان مکانیسم دفاعی، جنبه‌های کلامی و روایی خاطره را سرکوب کند، در حالی که ردپای آن رویداد در قالب «حافظه بدنی غیرمفهومی» باقی می‌ماند. برای مصاحبه‌گر، این یافته یک قاعده عملی به همراه دارد: هرگاه با یک «شکاف حافظه» مواجه شد، نباید سریعاً از آن بگذرد. کمی مکث، تغییر سوال، یا ارجاع به یک محرک حسی (مثل نشان دادن عکسی از همان عملیات) ممکن است آن خاطره سرکوب‌شده را به سطح آگاهی بازگرداند.»(6)

۱۰. تبدیل خاطره به میراث دیجیتال: بارگذاری در پایگاه‌های داده هوشمند با قابلیت جستجوی مفهومی و تطبیق خودکار با دیگر روایت‌ها ، پیشنهادی برای استانداردسازی در سطح ملی و اشتراک گذاری روایت های تولید شده با مشارکت همه نهادهای ذی ربط و پرهیز از هر گونه بخشی نگری به منظور جلوگیری از دوباره کاری و نیز تکمیل کردن اطلاعات پرژوه های تحقیقاتی هر نهاد یا سازمان. به این منظور پیشنهادهای اجرایی در بخش دوم این مقاله در ادامه ارائه می شود.

الف: ده راهکار ساختاری و اجرایی

۱. تکمیل بانک اطلاعاتی رزمندگان: پیشنهاد می‌شود هر نهاد (ارتش، سپاه، نیروی انتظامی، جهاد سازندگی، بنیاد شهید) بانک اطلاعاتی نیروهای خود را به‌روز کرده و از طریق یک درگاه مشترک (بدون ادغام ساختاری) اطلاعات کلیدی (وضعیت سلامت، تمایل به همکاری) را به اشتراک بگذارد.

۲. آموزش استاندارد مصاحبه‌گران: پیشنهاد تدوین یک دوره آموزشی مشترک میان نهادهای فعال، با حفظ استقلال هر نهاد در اجرا برای مصاحبه گران و در واقع تلاش برای تربیت و رشد افراد دست اندرکار مصاحبه با راویان به صورت تخصصی . به ویژه نحوه همکاری و تعامل با روایان که جنبه های مختلف روانشناسی ، پژوهشی و تکنیکهای تعامل با روایتگر فعال را آموزش می دهند

۳. آموزش راویان پیش از مصاحبه: پیشنهاد می‌شود همه نهادها، پیش از آغاز مصاحبه، جلسات کوتاه آشنایی راوی با اصول اخلاق روایت (پرهیز از اغراق، تفکیک خاطره از تفسیر) را در برنامه خود بگنجانند. همچنین در صورت امکان جلسات آشنایی بین مصاحبه کننده و تدوین گر با راوی پیش از برگزاری جلسات مصاحبه برای آشنایی بیشتر آن‌ها با هم و اصول کلی تاریخ شفاهی و ضرورت های آن برگزار شود.

۴. تشکیل گروه‌های پژوهشی پشتیبان مصاحبه‌گر: پیشنهاد ایجاد واحدهای اسنادپژوهی درون هر نهاد که «بسته عملیات» (نقشه، گزارش یگان، آب‌وهوا، اسامی گردان‌ها) و گرداوری اطلاعات مربوط به همان زمان از جمله رویدادهای تاریخی و شرایط زمانی و مکانی در همان روزگار را برای مصاحبه‌گر تهیه کنند تا موضوع در کاننتکست بررسی شود

۵. تیم‌های راست‌آزمایی تطبیقی: پیشنهاد تشکیل شبکه‌ای از نهادها برای تبادل روایت‌ها و تطبیق متقابل، بدون تمرکز در یک نهاد واحد. هر نهاد مسئول راست‌آزمایی روایت‌های خود باشد، اما دسترسی به اسناد سایر نهادها داشته باشد. علیرضا کمری معتقد است که خاطره به خودیِ خود تاریخ نیست، بلکه "ماده تاریخ" است؛ لذا برای تبدیل خاطره به دانشِ معتبر، عبور دادن آن از صافی نقد و تطبیق با اسناد یک ضرورت است. (7)

۶. ضبط موازی صدا و تصویر و GPS: پیشنهاد استاندارد فنی برای همه مصاحبه‌های تاریخ شفاهی. به‌این صورت که در حین مصاحبه با راوی، سه نوع داده به صورت همزمان و هماهنگ ثبت شود:

1.صدا (ضبط دقیق گفتار راوی و مصاحبه‌گر)، ۲. تصویر (فیلمبرداری از حالت چهره، حرکات بدن، سکوت‌ها و واکنش‌های عاطفی راوی که مکمل گفتار او هستند)، و ۳. GPS (ثبت مختصات جغرافیایی مکان مصاحبه و نیز تطبیق خاطره با نقشه - مثلاً اگر راوی به یاد می‌آورد «در فلان ارتفاع از منطقه عملیاتی» حضور داشته، GPS می‌تواند آن نقطه را روی نقشه دقیق مشخص کند). این سه لایه اطلاعاتی، مستندسازی را از یک «گفتگوی ساده» به یک پرونده چندوجهی قابل ارجاع متقابل تبدیل می‌کند.

۷. هماهنگی بین‌دستگاهی بدون ادغام: پیشنهاد تشکیل «شورای هماهنگی تاریخ شفاهی دفاع مقدس» با حضور نمایندگان همه نهادها برای تعیین اولویت‌ها، جلوگیری از موازی‌کاری و تسهیل تبادل داده ها و به اشتراک گذاری روایت ها پس از انتشار نهایی اثر با حفظ حقوق مولف

۸. تشکیل تیم‌های سیار ضبط فوری: پیشنهاد می‌شود هر نهاد، بدون منتظر ماندن برای تکمیل زیرساخت‌ها، تیم‌های سیاری را برای مصاحبه با مسن‌ترین و بیمارترین رزمندگان خود اعزام کند.

۹. قراردادهای اخلاقی شفاف و یکسان: پیشنهاد تدوین منشور اخلاقی مشترک میان نهادها با حفظ استقلال آنها برای تضمین حقوق راویان، مصاحبه کنندگان، تدوین کنندگان نهایی آثار .

۱۰. الگوی تأمین بودجه مشارکتی: پیشنهاد استفاده از ظرفیت‌های موجود هر نهاد (بدون ایجاد بودجه موازی جدید) و هدایت منابع به سمت اولویت‌های مشترک.

پ: بررسی نقش نهادهای موجود و ظرفیت‌های آنها

دفتر حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس به عنوان متولی اصلی، زیرساخت گسترده‌ای از اسناد، کتابخانه‌ها و نیروی انسانی ایجاد کرده است. انتشار هزاران جلد کتاب، تدوین اطلس‌های عملیاتی و دانشنامه دفاع مقدس از جمله دستاوردهاست. بنیاد شهید و امور ایثارگران نیز آرشیو غنی از خاطرات خانواده‌های شهدا و جانبازان در اختیار دارد. مرکز اسناد ارتش و واحدهای تاریخ شفاهی سپاه به صورت تخصصی به روایت‌های فرماندهان و رزمندگان یگان‌های خود پرداخته‌اند. نیروی انتظامی نیز خاطرات نیروهای خود را در قالب‌های مختلف ثبت کرده‌اند.

با این حال، برای غلبه بر فرسایش حافظه راویان، پیشنهاد می‌شود فعالیت‌های موجود در سه محور تکمیل شوند:

۱. تکمیل پوشش: بسیاری از رزمندگان عادی (بسیجیان ساده، سربازان وظیفه) هنوز شناسایی و ثبت نشده‌اند. پیشنهاد می‌شود نهادها با همکاری ثبت‌احوال و بنیادها، بانک اطلاعاتی خود را تکمیل کنند.

۲. ارتقاء روش‌ها: مصاحبه‌ها عمدتاً به روش خطی و بدون استفاده از تکنیک‌های تحریک حافظه انجام می‌شود. پیشنهاد می‌شود ده روش ارائه شده در بخش اول در دستور کار نهادها قرار گیرد.

۳. راستی‌آزمایی سیستماتیک: تطبیق روایت‌ها با اسناد و با یکدیگر نیازمند ساختاری منظم است. پیشنهاد می‌شود شبکه‌ای میان نهادی برای تبادل و تطبیق خاطرات ایجاد شود.

ت: الگوی پیشنهادی برای هماهنگی بدون ادغام

پیشنهاد اصلی این مقاله ایجاد «شورای هماهنگی تاریخ شفاهی دفاع مقدس» با حضور نمایندگان همه نهادهای ذیربط (دفتر حفظ آثار، ارتش، سپاه، نیروی انتظامی، بنیاد شهید، سازمان ثبت‌اسناد و کتابخانه ملی) است. وظایف این شورا:

· تعریف استانداردهای فنی و اخلاقی مشترک (با حفظ آزادی عمل نهادها در روش‌های خاص خود)

· تعیین اولویت‌های ملی برای مصاحبه (مثلاً راویان در معرض خطر فراموشی یا بیماری)

· ایجاد درگاه تبادل داده (نه یک پایگاه داده واحد متمرکز)

· جلوگیری از موازی‌کاری و هدررفت منابع

· تسهیل دسترسی نهادها به اسناد یکدیگر برای راست‌آزمایی

این شورا هیچ نهادی را منحل یا ادغام نمی‌کند. تنوع نهادها حفظ می‌شود، زیرا این تنوع می‌تواند به خلاقیت، ابتکار و جلوگیری از شکل‌گیری یک روایت حاکم و تک‌صدا کمک کند. کار میدانی، مصاحبه، تدوین و انتشار همچنان بر عهده همان نهادهای فعلی است. فقط هماهنگی و تبادل داده اضافه می‌شود.

نتیجه‌گیری

فرسایش حافظه یک روند بی‌رحمانه اما قابل مدیریت است. خوشبختانه، ایران از ده‌ها نهاد فعال و با تجربه در حوزه تاریخ شفاهی دفاع مقدس برخوردار است. دستاوردهای آنها قابل احترام و بسیار ارزشمند است. آنچه امروز نیاز داریم، نه تأسیس نهادهای جدید یا ادغام نهادهای موجود، بلکه تکمیل، هماهنگی و ارتقاء است:

· تکمیل پوشش بانک اطلاعاتی رزمندگان (به ویژه رزمندگان عادی)

· ارتقاء روش‌های مصاحبه با تکنیک‌های علمی تحریک حافظه

· هماهنگی میان نهادها برای تبادل داده و راست‌آزمایی تطبیقی

· آموزش استاندارد برای مصاحبه‌گران و راویان

پیشنهاد تشکیل شورای هماهنگی، کم‌هزینه‌ترین و کم‌دخالت‌ترین راهکاری است که می‌تواند بدون ایجاد بروکراسی جدید، ثمرات فوری داشته باشد. اکنون فقط یک چیز کم است: اراده برای نشستن پای یک میز و آغاز هماهنگی.

______________________________________________________________

منابع

(1). Keightley, E., & Pickering, M. (Eds.). (2013). Research Methods for Memory Studies. Edinburgh: Edinburgh University Press.

(2). Brown, R., & Kulik, J. (1977). Flashbulb Memories. Cognition, 5(1), 73-99.

(3) . نورایی، مرتضی. (۱۳۸۶). مباحثی در تاریخ شفاهی ایران. اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان. صفحه ۴۲.

(4). Caruth, C. (1996). Unclaimed Experience: Trauma, Narrative, and History. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

(5). Clark, J. N. (2021). Body Memories as a Neglected Legacy of Human Rights Abuses: Exploring Their Significance for Transitional Justice. Social & Legal Studies, 30(5), 768-789.

(6). Dorothy, J. (2025). "Big chunks of blank memory": complex trauma and dissociative body memory. Medicine, Health Care and Philosophy, 28(3), 501-516.

(7). کمری، علیرضا. (۱۳۸۸). اثرِ نشان: نوشتارهایی در نقد و معرفی کتاب‌های خاطرات جنگ. تهران: سوره مهر. صفحه ۶۴.

پانویس: