چه کسی مالک تاریخ شفاهی است؟

دکتر ابوالفضل حسن‌آبادی

22 مهر 1394


زمانی که مصاحبه‌شونده خاطرات خود را از طریق مصاحبه‌های صوتی و یا تصویری در اختیار دیگران گذاشته و از طریق پیاده‌سازی و ساماندهی آرشیو می‌گردد، اطلاعاتی تولید می‌شوند که ممکن است از ابعاد مختلف و در راه‌های گوناگون، استفاده علمی و یا تجاری داشته باشند. سؤال اینجاست که چه کسی مالک داده‌های حاصل از تاریخ شفاهی است؟ آیا مصاحبه‌شونده یا راوی اطلاعات تاریخ شفاهی مالک آن است یا نهاد ساماندهنده یا تأمین‌کننده هزینه‌ها و یا تصمیم‌گیرنده برای انجام مصاحبه؟ میزان اختیارات و وظایف مراکز آرشیوی در ایجاد محدودیت و یا تسهیل زمینه دسترسی چه مقدار است؟ آیا اعمال محدودیت باید بر اساس سلیقه و سیاست‌های آرشیوی باشد و یا مخاطب‌شناسی؟ وضعیت حق نشر (کپی رایت) در تاریخ شفاهی چگونه است؟ آیا نگهداری این مصاحبه‌ها در این مراکز بر حق مالکیت آن‌ها صحه می‌گذارد؟ آیا حق مصاحبه‌شونده در این خلاصه می‌شود که خاطراتش را به اشتراک ‌بگذارد و از آن صرفاً در نگهداری و چاپ مصاحبه‌های کاملاً گزینشی و حتی بدون ذکر نام و مشخصات استفاده شود و ماهیت راوی اطلاعات در پرده ابهام باقی بماند؟

 

بررسی فعالیت‌های مربوط به مالکیت معنوی در دنیا نشان می‌دهد که از دهه 60  با ورود تاریخ شفاهی به آرشیوها، ایجاد انجمن‌های جهانی و بین‌المللی تاریخ شفاهی و فراهم شدن دسترسی به منابع آرشیوی، همواره نگرانی نسبت به آن وجود داشته است و در استانداردهای مربوط به تاریخ شفاهی که توسط انجمن جهانی تاریخ شفاهی تهیه شده فصلی به  حق نشر اختصاص یافته است. دیجیتال‌سازی، وبلاگ‌نویسی و طراحی وب‌سایت‌ها و فعالیت رو به گسترش افراد و نهاد‌های خصوصی در زمینه تاریخ شفاهی که با نفوذ اینترنت محملی جدید برای مطرح شدن پیدا نموده‌اند، باعث شده تاریخ شفاهی از انحصار مراکز تأثیرگذار تا حدی خارج شود و نگرانی‌هایی در استفاده ابزاری نابجا از آن فراهم آورد. در همین راستا در ده سال گذشته مباحثی در انجمن جهانی تاریخ شفاهی مطرح بوده است و تحقیقی نیز توسط آرشیو ملی آمریکا با همکاری کتابخانه کنگره درباره حفظ مالکیت معنوی منابع آرشیوی و از جمله تاریخ شفاهی انجام شده که نتایج آن‌ قابل استفاده است.

 

بررسی پیشینه مراکز و نهادهای درگیر تاریخ شفاهی ایران نشان می‌دهد که در بیش از دو دهه فعالیت در این زمینه این مراکز کمتر درگیر مسئله مالکیت در تاریخ شفاهی بوده‌اند. دولتی و وابسته بودن نود درصد فعالیت‌های تاریخ شفاهی در گذشته به بودجه‌های دولتی، استفاده بیشتر تبلیغی از مصاحبه‌ها، نگاه ارزشی به تولید داده‌هایی که بیشتر در زمینه جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و انقلاب اسلامی بوده و غلبه استفاده ابزاری از تاریخ شفاهی، باعث شده تا برخی دغدغه‌های آرشیوی برای مراکز در مالکیت و استفاده از مصاحبه‌ها وجود نداشته باشد. حداقل استاندارد‌ها مانند پرکردن فرم‌ها در حفظ مالکیت معنوی و رعایت حقوق مصاحبه‌شونده کمتر انجام شده است. نمونه بارز این نوع مصاحبه‌ها، انبوه داده‌هایی است که در ذیل فعالیت‌های کنگره‌های سرداران شهید و یا نهادهای نظامی ایجاد می‌گردد.

 

ماهیت مصرفی تولید منابع تاریخ شفاهی در ایران، جایگاه آرشیوی و حفظ مالکیت معنوی را به چالش کشانده است، به نحوی که استفاده از مصاحبه‌ها با برخی تغییرات سیاسی و یا تغییر نگرش افراد می‌تواند مورد خدشه قرار گیرد. گسترش تولید و استفاده از تاریخ شفاهی باعث شده تا گاه افراد، اطلاعات متناقض در مصاحبه‌های مشابه با مراکز رسمی آرشیوی و یا خصوصی منتشر نمایند. این امر باعث بروز زمینه بی‌اعتمادی به ماهیت استفاده از تاریخ شفاهی شده و غلبه نگاه ژورنالیستی و تبلیغی بر آن را فراهم کرده است. دست‌اندرکاران درگیر در جمع‌آوری مصاحبه‌های تاریخ شفاهی چه در مراکز دولتی و چه خصوصی باید بر حفظ مالکیت معنوی تاریخ شفاهی و حق مصاحبه‌شوندگان در هرگونه استفاده احتمالی آگاه باشند. به نظر می‌رسد در زمینه مالکیت معنوی باید فکر جدی برای مراکز غیرآرشیوی مانند افراد عادی و تشکل‌های خصوصی گردد تا موظف به رعایت حداقل‌هایی در این زمینه باشند وگرنه با توجه به سهولت دسترسی به اینترنت و فراهم شدن زمینه اطلاع‌رسانی متنوع، انبوهی از داده‌های تاریخی شفاهی غیرمتقن که حقوق راویان خود را نیز رعایت نکرده اند، فضای مجازی را در بر خواهد گرفت و این به نفع آرشیوهای تاریخ شفاهی، جامعه اطلاعاتی و استفاده‌کنندگان نخواهد بود.



 
تعداد بازدید: 3270


نظر شما


26 مهر 1394   14:27:43
سید سجاد جلینی
مدیر محترم سایت تاریخ شفاهی ایران\rباسلام\rضمن عرض تسلیت ایام سوگواری محرم\rاینجانب سید سجاد جلینی دانشجوی ترم آخر کارشناسی ارشد حقوق خصوصی می باشم \rپروپوزال پایان نامه اینجانب با عنوان "مالکیت مادی و معنوی (فکری) در آثار تاریخ شفاهی ایران" در تاریخ 25/6/94 به تصویب واحد علوم تحقیقات دانشگاه آزاد شاهرود رسیده است و گفتنی است موضوع پایان نامه در خرداد94 به تصویب گروه حقوق واحد علوم تحقیقات دانشگاه آزاد شاهرود رسیده است و از اردیبهشت 94 جناب استاد علیرضا کمره ی در جریان این موضوع بوده اند و از مشورت های ایشان همچنان استفاده می کنم.بنا به پیشنهاد استاد کمره ی بنده جلسه ی که در شهریور ماه با آقای حسن آبادی داشته ام ، موضوع مذکور را مطرح و از ایشان نظر خواهی کرده ام (فایل صوتی این جلسه موجود است) ایشان علاوه بر اینکه بنده را از این تحقیق به سبب نبود منابع کافی نهی کردند ، اظهار داشته موضوع جدید و تازه ی است و نمی توانی آنرا تدوین کنی ، حال متاسفانه ایشان برخلاف رسم امانت داری مطالب گفتگو شده و ایده اینجانب را به نام خود درج کرده است و اشاره ی به تصویب چنین پایان نامه ای با این موضوع نکرده اند.\rحال خواهشمند است جوابیه ی بنده را در سایت تاریخ شفاهی ایران درج نمایید.\rلازم به ذکر است در صورت نیاز می توانید با استاد کمره ی در این زمینه صحبت نمایید و همچنین بنده می توانم صوت جلسه با آقای حسن آبادی و پرپوزال پایان نامه را خود را در صورت نیاز ارائه نمایم.\rباتشکر \rسید سجاد جلینی\r26/7/94\rشماره تماس اینجانب 09363307336

29 مهر 1394   08:51:58
حسن آبادی
با تشکر از پاسخ آقای جلینی
حسب جلسه شما با بنده در زمینه مالکیت معنوی در تاریخ شفاهی من شما را از کار بر روی این موضوع نهی ننمودم و فقط گفته شد که با توجه به منابع موجود کا ر برروی این موضوع در قالب پایان نامه مشکل بوده و منابعی نیز به شما معرفی وارائه گردید.طرح موضوع مالکیت در تاریخ شفاهی مبحث جدیدی نیست و بیش از نیم قرن در دنیا به آن پرداخته شده است و نگارنده این سرمقاله نیز در سال 1384 در ترجمه استانداردهای جهانی تاریخ شفاهی به آن پرداخته ام .در این سرمقاله نیز ادعایی مبنی بر نو بودن و یا اولین بار طرح شدن آن وکسب افتخار برای نویسنده نشده است.اگر صرف تایید بنده درموضوع تایید پایان نامه و طرح آن توسط آقای جلینی کفایت می کند از طریق همین سایت اعلام بفرمایید.دکتر حسن آبادی
 
نام:
ایمیل:
نظر:
 

هنگ سوم: خاطرات یک پزشک اسیر عراقی-42

هزاران خانواده فقیر به مجرد این که فرزندی را در «قادسیه صدام» از دست می‌دادند در فاصله یک شبانه‌روز صاحب منازلی مجلل و اتوموبیل‌های شیک و گرانقیمت می‌شدند. با شرمندگی باید بگویم که برخی از خانواده‌ها آرزو می‌کردند فرزندانشان در جبهه کشته شوند تا آنها صاحب منزل و اتوموبیل گردند.