گزینه‌ گفته‌ها و نوشته‌های اعضای نخست دفتر ادبیات و هنر مقاومت

«پویه پایداری» و زبان بیان جنگ/ دفاع مقدس


02 مهر 1397


به گزارش سایت تاریخ شفاهی ایران، «پویه پایداری: چهل کوته‌نوشت، گفت‌وگو، خطابه و مقاله در باب ادبیات پایداری، ادبیات مقاومت، ادبیات انقلاب اسلامی، ادبیات جنگ، ادبیات دفاع مقدس» کتابی است که به اهتمام علیرضا کمری در دفتر ادبیات و هنر مقاومت تولید شده و انتشارات سوره مهر آن را در سال 1397 منتشر کرده است.

این کتاب 538 صفحه‌ای به روایت آغازه آن به قلم علیرضا کمری: «مجموعه‌ای است منتخب از مصاحبه‌ها، سخنرانی‌ها، کوته‌نوشته‌ها، گفتارنوشت‌ها و مقالات سه‌‌تن از پویندگان ادب پایداری که طی سه دهه‌ اخیر از منظر و موضع خود درباره‌ ادبیات انقلاب (اسلامی)، ادبیات جنگ/ دفاع مقدس اظهارنظر کرده‌اند. پایه و مایه‌ این گفتارها و نوشتارها یکسان نیست و البته فرق و فاصله است میان اظهارنظر تا طراحی و دستیابی به نظریه و بوطیقای ادبیات پایداری.

اساسِ اندیشه‌ای که موجب تألیف مجموعه‌ حاضر شد به عزم فراهم‌آورنده‌ این کتاب به‌منظور پژوهش در نظریه‌ ادبیات پایداری و مباحث موضوعه‌ آن بازمی‌گردد. این ماجرا به سال‌های دور مربوط می‌شود، روزگاری که موجودیّت ادبیات انقلاب و جنگ/ دفاع مقدس جز نزد عده‌ای اندک‌شمار چندان شناخته نبود، بلکه موجه و مقبول نمی‌نمود و نهادهای مطالعاتی/ دانشگاهی روی خوشی به این مولود نوظهور نشان نمی‌دادند. مدت‌ها گذشت تا به‌موازات نشر رو به تزاید آثار ادبی انقلاب، جنگ/ دفاع مقدس، آن احتیاط و پرهیز سابق به شوق و شیفتگیِ حاضر و لاحق رسید. هم اکنون در بیش از ده دانشگاه و مؤسسه‌ آموزش‌عالی دولتی و غیردولتی، رشته‌ ادبیات پایداری برپا شده و تدریس می‌شود. معمولاً در برابر تفریط و پرهیز، افراط و تبذیر اتفاق می‌افتد، یا بالعکس. معاینه و نقد آن ادبار و این اقبال موضوعی دیگرست و جای ورود به آن در این مجال نیست.

آگاهی به سیر پیدایی و گسترش ادبیات انقلاب (اسلامی) و ادبیات جنگ/ دفاع مقدس و دسترسی به مستنداتی که طرح نظریه‌ ادبیات پایداری را ممکن می‌کند، مرهون تحقیق تاریخیْ ادبی و مستلزم شناسایی و گردآوری و پردازش همه‌ گفته‌ها و نوشته‌هایی است که در این حوزه واجد داده‌های قابل ارجاع و استناد باشد. بدیهی است حصول این مقصود، از معبر پژوهش دانش‌شناسانه‌ و پی‌جویی در منابع و مآخذ مربوط می‌گذرد. از این‌رو سه چهار سال پیش از این، طرح جست‌وجو در مراجع این پژوهش با کسی که مدعی دانایی و توانایی در این کار بود به میان گذاشته و انجام آن به وی سپرده شد. مع‌الوصف متعهد این وظیفه، به‌رغم تمدید فرصت و وقت‌سوزی مکرر، از ادای تعهد خود بازماند و کار گردآوری مستندات تحقیق به تعویق افتاد. به‌ناچار پژوهش در این موضوع، با وجود فراهم‌آوردن نکته‌ها، یادداشت‌ها و اطلاعات اولیه، از سوی مؤلف موکول به آینده شد.

آنچه در این کتاب فراروی خواننده قرار دارد فی‌الواقع جزء اندکی از یک بخش از منابع مذکور و فراهم‌آورده‌های اولیه محسوب می‌شود که مشتمل بر گزینه‌ گفته‌ها و نوشته‌های اعضای نخست دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه‌ هنری و نشریه‌ کمان است. حسب قراین و شواهد می‌توان گفت فعالیت‌های انجام‌یافته در این دفتر و آثار منتشرشده‌ آن و انتشار دویست شماره‌ ِپیاپی نشریه‌ کمان (از 30 مرداد 1375 تا 24 شهریور 1383) و درج نکته‌نظرها در «حرف ما» و «ستون اول» این دوهفته‌نامه، در شناسایی و اشاعه‌ ادبیات پایداری، ادبیات انقلاب (اسلامی)، ادبیات جنگ/ دفاع مقدس نقش مؤثر و جریان‌آفرین داشته است. این سخن بدین معنی نیست که همه‌ کردوکار و گفت‌ونوشت دفتر مذکور و اعضای آن یک‌رویه و مستقیم بر طریق صواب و کمال بوده و از نقد و بازبینی اصحاب نظر مستثنی و مستغنی است. در عین حال مؤلف آرزومند و امیدوار است تأمل در مطاوی این کتاب، از سبک و سیاق زبان نگارش تا محتوا و مندرجات متن، برای علاقه‌مندان خصوصاً محققان و دانشجویان رشته‌ ادبیات پایداری حائز درنگ بنماید و زمینه و انگیزه‌ای برای طرح موضوعات تازه و شناخت بیشتر از سابقه و مبادی این عرصه‌ نوپدید ادبی فراهم آورد.

شایان تذکار است هرگونه بحث در مسائل موضوعه‌ ادبیات پایداری و مقولات مشترک و مرتبط با آن بدون امعان‌نظر در حوزه‌ کلیّات، مفاهیم و تعاریف اهتمامی ناتمام و بی‌پشتوانه است. از این منظر؛ یعنی لزوم توجه به مباحث مبنایی در این حوزه، «پویه‌ پایداری» می‌تواند چشم‌اندازی پیشاروی خواهندگان بگشاید و نشان دهد. قدر مسلّم توجه خواننده به شیوه‌های بیان، زمان گفتارها و نوشتارها در استحصال معنای متن اهمیت وافر دارد؛ سهل است، تأمل خواننده‌ دقیق‌النظر در روال تاریخمندانه‌ منتخبات چهل‌گانه می‌تواند کاشف سیر و تطور فهم، حتی مواجهه‌ ذوق و تخیّل و اندیشه در نحوه‌ شناخت صاحبان سخن از ادبیات پایداری/ مقاومت، ادبیات انقلاب، ادبیات جنگ/ دفاع مقدس باشد.»

عنوان‌های چهل کوته‌نوشت، گفت‌وگو، خطابه و مقاله گردآمده در کتاب «پویه پایداری» چنین است: 1ـ جلوه‌ها و ارزش‌ها؛ میزگردی با اعضای دفتر ادبیات و هنر مقاومت 2ـ ادبیات انقلاب/ هدایت‌الله بهبودی 3ـ نگاهی به ادبیات اسیران جنگی عراق در ایران/ مرتضی سرهنگی 4ـ ادبیات و الفبای اندیشه/ هدایت‌الله بهبودی 5ـ ادبیات و کارنامه فرهنگی/ هدایت‌الله بهبودی 6ـ بی‌نیازی‌های ادبیات پایداری/ مرتضی سرهنگی 7ـ ادب پایداری و مسئولان ادبی ـ هنری/ هدایت‌الله بهبودی 8ـ ادبیات جنگ و ادبیات ضدجنگ/ مرتضی سرهنگی 9ـ ادبیات جنگ، یک ادبیات تجربی است/ مرتضی سرهنگی 10ـ نقد ادبی/ هدایت‌الله بهبودی 11ـ حفظ زیبایی‌های جنگ/ مرتضی سرهنگی 12ـ ارزش‌ها و زبان ادبیات جنگ/ مرتضی سرهنگی 13ـ خوب‌نویسی، درست‌نویسی/ هدایت‌الله بهبودی 14ـ بازتاب جنگ/ دفاع مقدس در زبان و ادبیات/ علیرضا کمری 15ـ ادبیات بازداشتگاهی/ مرتضی سرهنگی 16ـ ادبیات جنگ و تجدید حیات ابدی/ مرتضی سرهنگی 17ـ ادبیات انقلاب و افق‌های پیش‌ رو/ علیرضا کمری 18ـ زمینه‌های اجتماعی تاریخی ادب و هنر پایداری/ هدایت‌الله بهبودی 19ـ زبان عهد اول/ علیرضا کمری 20ـ ادبیات هجران، شاخه‌ای از ادبیات پایداری است/ هدایت‌الله بهبودی 21ـ ادبیات و هنر پایداری؛ بایدها و نبایدها (گفت‌وگو با هدایت‌الله بهبودی، مرتضی سرهنگی، علیرضا کمری) 22ـ صفت «امید» برای ادبیات دفاع مقدس برازنده است (گفت‌وگو با مرتضی سرهنگی) 23ـ نگاهی دیگر به ادبیات دفاع مقدس/ علیرضا کمری 24ـ زبانِ بیان جنگ/ هدایت‌الله بهبودی 25ـ نقش ادبیات جنگ در زنده‌کردن افتخارات/ مرتضی سرهنگی 26ـ ادبیات پایداری و رابطه آن با نهاد قدرت/ هدایت‌الله بهبودی 27ـ ادبیات پایداری، نماد یک میراث ملی/ مرتضی سرهنگی 28ـ لایه‌های بومی ادبیات پایداری/ مرتضی سرهنگی 29ـ ادبیات جنگ، ادبیات دفاع مقدس، ادبیات مقاومت/ پایداری/ علیرضا کمری 30ـ گنج در ویرانه، ادبیات متعهد (گفت‌وگوی احمد خیاطان با علیرضا کمری) 31ـ ادبیات شهادت و مستندات مکتوب/ علیرضا کمری 32ـ ادبیات اردوگاهی، ادبیات بی‌مرز/ مرتضی سرهنگی 33ـ ادبیات دفاع مقدس و نسبت آن با ادبیات ضدجنگ (گفت‌وگوی علی براتی کجوان با علیرضا کمری) 34ـ حلقه‌های مفقود آموزش و پژوهش و نقد در بحث‌های نظری درباره‌ زندگی‌نامه، خاطره، داستان (گفت‌وگوی احمد شاکری با علیرضا کمری) 35ـ ادبیات تبلیغی، ادبیات تعقلی/ هدایت‌الله بهبودی 36ـ ادبیات پایداری و تهاجم فرهنگی/ هدایت‌الله بهبودی 37ـ گزارش نشست شورای فرهنگستان زبان و ادب فارسی درباره‌ ادبیات دفاع مقدس؛ با حضور مسئولان مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری 38ـ درآمدی بر ادبیات انقلاب اسلامی/ علیرضا کمری 39ـ درآمدی بر ادبیّت متن و انواع ادبی در ادبیات جنگ/ دفاع مقدس/ علیرضا کمری 40ـ درآمدی بر نقد معرفت‌شناختی ادبیات جنگ/ دفاع مقدس/ علیرضا کمری.

در صفحه‌های 437 و 438 کتاب، در چهلمین متن، به قلم فراهم‌آورنده‌ کتاب «پویه پایداری» (علیرضا کمری) آمده است: «خاطره‌نوشته‌ها/ خاطره‌نگاشته‌ها را به سبب تنوع و تعدد چشمگیرشان در تولید، و اقبال گسترده‌ای که از آن‌ها می‌شود، می‌توان گسترده‌ترین، فراگیرترین و مردمی/ مردمانه‌ترین قلمرو ادبی/ نیمه‌ادبی دفاع مقدس برشمرد و برابر با تقسیم‌بندی سنتی از ادبیات (که ادبیات را مشتمل بر دو قسم نظم ‌و نثر می‌داند)، معَّرف ادبِ منثور دفاع مقدس تلقی کرد.

این نوع ادبی و شبه‌عام دفاع مقدس، که بیانگر تجربه‌زیسته‌ رزمندگان و جبهه‌روندگان و جنگ‌دیدگان در مواجهه با رویدادهای به‌خاطر سپردنی و در یادماندنی جنگ و جبهه است، از آغاز جنگ به تدریج پدید آمد و در توالی وقایع، خاصّه پس از پایان جنگ، در ریخت‌های متنوع گسترش و غنا یافت. این گسترش و غنای خاطرات جنگ/ دفاع مقدس از آن‌روست که مرور زمان بر کم‌وکیف این خاطرات (در یادمانده‌ها/ به‌یادسپرده‌ها/ در خاطرپرداخته‌ها) و نقل و نوشت آن‌ها تأثیر ماهوی داشته و دارد؛ یعنی هم به خاطره‌شدگیِ وقایع کمک کرده و می‌کند، هم در نتیجه‌ این امر به فربهی وقایع در ذهن افزوده و می‌افزاید.

خاطره‌گویی/ شنوی، و خاطره‌نگاری/ نویسی، در سنت و ادب شفاهی (نقل و حکایت و امثال آن) ریشه دارد و از معنا و مفهوم دینی روایت (حدیث) و روایت‌گری/ گویی/ نویسی، و حال و هوایِ تاریخ نقلی، متأثر و بهره‌ور است. اما افزون بر این سابقه یا عقبه، بررسی این مسئله که چرا ژرفابُن ادبیات جنگ و ادبیات دفاع مقدس، یاد و خاطره است، بسیار اهمیت دارد. این امر شاید از آن‌رو باشد که نزدیک‌ترین نوع ادبی به جنگ و جبهه، خاطرات است و ادبیات مردم‌نهاد یا جمهوری ادبی، فی‌الواقع در خاطرات رخ می‌دهد. همبودگی پیدا و پنهان ادبیات جنگ/ ادبیات دفاع مقدس با خاطرات مؤید این معناست که این‌گونه‌ ادبی از زمانِ پیدایی و تشخص‌یافتگی تاکنون، همچون خود جنگ، در روند و فرایندی رو به تزاید تحول یافته و محل اعتنا و اقبال بسیار قرار گرفته تا جایی که به یک جریانِ فرهنگی/ ادبی بدل گردیده که از آن با عنوان «نهضت» یاد شده است؛ نهضت خاطره‌گرایی/ گویی/ نویسی. کاربرد تعبیر «عصر پیدایی و ظهور خاطره‌ در تاریخ فرهنگی معاصر ایران» بیانگر میزان گسترش و نفوذ این نهضت در میان آحاد جامعه‌ پساجنگ است. بنابراین، خاطره را می‌توان پیش‌گام و پیش‌تاز ادبیات جنگ/ ادبیات دفاع مقدس در نظر آورد؛ بلکه مُعَّرف و مُسمّای ادبیات دفاع مقدس محسوب کرد؛ نام و عنوانی که عمدتاً در خاطره‌نوشته‌ها تحقق معنایی و مصداقی یافته است.

خاستگاه خاطرات جنگ، اساساً خوانده‌های کتاب و درس نیست، حتی حاصل امن و فراغت در شهر نیست، بلکه حاصل حضور در جبهه یا متن واقعه است. لهذا ادبیّت ادبیات در خاطره‌نوشته‌ها، چنانچه از تصرفات هشیارانه و ناهشیارانه‌ ناسخانِ خاطره‌پرداز و صانعان خاطره‌ساز مصون بماند، اساساً معطوف مضمون و محتوا و مندرجات آن‌هاست، نه سازه و صورت ادبی‌شان. مع‌الوصف، کیفیّت کاربرد کلمات و جملات و گزاره‌ها در خاطرات با نظرداشت ظرف زبان و کارکرد آن در انتقال معنا و در نتیجه، نقش آن در افزودن به غنای ادبی، مسئله‌ای بسیار قابل اهمیت است. در اینجا زبان نه در مقام خلاقیت ادبی محض، بلکه در جهت ایفای مقصودِ مرجع روایت/ صاحب‌خاطره، و رسانندگی (بلاغت و بیان) موضوع و محتوا به کار می‌آید.»

کتاب «پویه پایداری» انجامه‌ای دارد با عنوان «پویه‌ پایداری؛ برآیند پایش و پویش و پیوستگی فرهنگی» به قلم فرانک جمشیدی و شامل محورها و مسئله‌شناسی چهل کوته‌نوشت، گفت‌وگو، خطابه و مقاله موجود در کتاب و ساحت‌های مطالعاتی آنها، ضمیمه‌ای با عنوان «کتاب‌شناخت پژوهش‌های نظری در باب ادبیات انقلاب اسلامی و جنگ» که به کوشش نسرین خادمی خالدی فراهم آمده است وتصاویری که پایان‌بخش کتاب‌اند.



 
تعداد بازدید: 530


نظر شما

 
نام:
ایمیل:
نظر:
 

اسراری از درون ارتش عراق-26

در اوایل جنگ، بازداشت‌های گسترده‌ای، هم در نیروی هوایی و هم در نیروی دریایی عراق انجام شد زیرا گروه‌های مسلمان ضد رژیم در این دو نیرو موفق شده بودند افرادی را جذب کنند. کثرت دستگیرشدگان در نیروی دریایی به حدی بود که تا چندی روند کاری نیروی دریایی را مختل کرد.