پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/20

کدام یک از این ۳ نفر در نقش مورخ هستند، راوی، مصاحبه گر یا تدوینگر؟ چرا؟

12 اسفند 1404

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

سؤال 20:

کدام یک از این ۳ نفر در نقش مورخ هستند، راوی، مصاحبه گر یا تدوینگر؟ چرا؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 20:

غلامرضا آذری خاکستر

در مباحث تاریخ شفاهی، با دو رکن اصلی روبه‌رو هستیم: مصاحبه‌کننده و مصاحبه‌شونده. هر یک نقشی اساسی در ثبت و انتقال تجربه‌های گذشته دارند. اگر مصاحبه‌کننده از چارچوب علمی و نظری مشخصی برخوردار باشد، تا حد زیادی نقشی مشابه مورخ ایفا می‌کند؛ زیرا مورخ نیز با کنکاش در وقایع گذشته و تحلیل آن‌ها، به فهم تحولات تاریخی می‌پردازد. در تاریخ شفاهی، پرسش‌های مصاحبه‌کننده در واقع تلاشی برای بررسی تغییرات و رویدادها از منظر راوی است. از این‌رو، می‌توان گفت در میان مصاحبه‌کننده، راوی و تدوین‌گر، نقش مصاحبه‌کننده برجسته‌تر است. تدوین‌گر داده‌های ثبت‌شده را در قالبی منسجم سامان می‌دهد، اما این مصاحبه‌کننده است که با هدایت علمی گفت‌وگو، نقش محوری و حتی هم‌ طراز مورخ را در مطالعات تاریخ شفاهی بر عهده دارد.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

مورّخ چیستی رخدادهای تاریخی را توصیف، تعلیل، تبیین و تاویل می‌کند. با تبیین است که وقایع تعلیل شده و ارتباط بین آن‌ها روشن می‌شود؛ مورخ به صورتی وقایع را بیان می‌کند تا در خلال آن، به چرایی وقایع پی‌ببریم. وی به پرسش‌هایی همچون: چه، چگونه، چرا، چه موقع، کجا و چه فردی پاسخ می‌دهد. همچنین موارد غامض را با تاویل، قابل فهم و درک شدنی می‌کند.

در تاریخ‌شفاهی مصاحبه‌گر با انجام وظایفی که در قبل، حین و بعد از مصاحبه دارد، باید مورخانه عمل کند. تدوینگر نیز با دخل و تصرف‌های تعریف شده، متن را با حفظ امانت و اصالت آمادۀ انتشار می‌کند. بنابراین مورخ بودن مصاحبه‌گر در درجه اول و تدوین‌کننده در درجه دوم مسلم است، ولی مورخ بودن راوی و رتبۀ آن بستگی به متغیرهایی دارد که ممکن است وی واجد آن باشد یا خیر.

شفیقه نیک‌نفس

از بین این سه نقش آن‌که به مفهوم تاریخ‌نگار نزدیکتر است، مصاحبه‌گر است. اوست که به تاریخ شفاهی شکل و محتوا می‌دهد؛ ایده‌پردازی می‌کند؛ ایده را به عینیت در می‌آورد، مصاحبه‌شونده را انتخاب و مجاب به مصاحبه می‌کند. ذهن او را نسبت به موضوع پژوهش حساس و او را به سر شوق می‌آورد؛ موجب تداعی خاطراتش می‌شود؛ در انجام مصاحبه ذهنش مدام در حال تحلیل اطلاعات مصاحبه‌شونده و تنظیم پرسش است. به آینده و به مخاطبینی می‌اندیشد که مصاحبه را خواهند دید و خواند.

در خلاقیت و آفرینندگی منبع تاریخی، هم مصاحبه‌گر و هم راوی نقش برابر دارند. تدوینگر نقش مکمل دارد و منبع آفریده شده را برای پژوهشگران آسان‌یاب می‌کند.

ابوالفتح مؤمن

خاطره‌گویان معمولاً تاریخ‌نگار حرفه‌ای و آشنا با مبانی علمی تاریخ نیستند؛ بنابراین نمی‌توان از آنان انتظار تولید اثری پژوهشی داشت. آنان صرفاً داده‌ها و روایت‌های خود را به‌صورت نقلی در اختیار مورخ قرار می‌دهند و هرچند متن به آنان تعلق دارد، مورخ محسوب نمی‌شوند. در تاریخ شفاهی، مصاحبه‌گر نقشی اساسی در حفظ، هدایت و استخراج خاطرات ایفا می‌کند. او با اشراف بر رخدادها و شناخت جایگاه راوی، می‌تواند روایت‌ها را به‌درستی سامان دهد و حتی در صورت برعهده‌گرفتن تدوین متن، اثری علمی و نوآورانه پدید آورد؛ ازاین‌رو می‌تواند در جایگاه مورخ قرار گیرد. تدوینگر نیز در مرحله نهایی با گویاسازی خاطره و رعایت اصول علمی و ویرایشی نقش مهمی دارد و در صورت همکاری نزدیک با مصاحبه‌گر، محصولی منسجم و مورخانه ارائه خواهد شد.

حسن بهشتی‌پور

مورخ اگر به معنای روایت‌کننده تاریخ باشد، روشن است که در تاریخ شفاهی، راوی نقش مورخ را دارد؛ اما اگر مورخ به معنای ثبت کننده تاریخ باشد، در اینجا نقش مصاحبه‌کننده و تدوین‌گر نهایی پررنگ می‌شود. به طورکلی اگر بخواهیم منصفانه قضاوت کنیم، در تاریخ شفاهی محصول نهایی حاصل زحمات راوی ۶۰ تا ۷۰ درصد و تدوین‌کننده و مصاحبه‌کننده به اتفاق هم ۳۰ تا حداکثر ۴۰ درصد است. پس در تاریخ شفاهی ما با مورخ سه‌گانه روبه‌رو هستیم.

نباید فراموش کرد درتاریخ شفاهی، نقش اصلی یعنی خلق اثر بر عهده راوی است و تدوین‌کننده و مصاحبه‌کننده کمک‌کننده محسوب می‌شوند.

ابوالفضل حسن‌آبادی

نکته مهم درباره این سؤال آن است که آیا اصولاً در تاریخ شفاهی می‌توان به‌دنبال تاریخ‌نگاری بود و آیا داده‌های حاصل از تاریخ شفاهی را می‌توان به عنوان تاریخ‌نگاری محسوب نمود یا خیر؟ اصولاً در مرحله مصاحبه در تاریخ شفاهی نباید به دنبال تاریخ‌نگاری بود و داده‌های حاصل از تاریخ شفاهی را که در یک گفت‌وگوی تعاملی بین راوی و مصاحبه‌گر تولید می‌شود را می‌توان شواهد شفاهی اطلاق کرد که در تولید و تکمیل اطلاعات تاریخی قابل استفاده است. البته در مرحله تدوین تاریخ شفاهی بسته به نوع استفاده از محتوای تولیدشده و شیوه در نظر گرفته شده برای تدوین می‌توان به سمت تولید یک متن تاریخ‌نگارانه حرکت نمود.

حمید قزوینی

درباره مورخ تعاریفی ارائه شده که موافقان و مخالفانی دارد. اینکه کدام تعریف با تاریخ شفاهی تطبیق دارد، نیازمند تاملات بیشتر است.

در عین حال شاید بتوان راوی را در جایگاه سند تاریخی،  مصاحبه‌گر را در جایگاه وقایع‌نگار و تدوین‌گر را که به ارزیابی‌ داده‌ها و حذف و اصلاح و تنظیم آن‌ها می‌پردازد در حکم مورخ  دید. اگرچه در آثار کلاسیک نویسنده صرفاً وقایع‌نگاری کرده و همه او را در نقش مورخ پذیرفته‌اند.

اما این ارزیابی‌ها دقیق نیست، به هر حال مورخ باید ضمن آشنایی با فلسفه تاریخ، از توان علمی و اطلاعاتی و حرفه‌ای جهت اجتهاد در قضایای تاریخی برخوردار باشد و هر پژوهشگر تاریخ شفاهی از چنین موقعیتی برخوردار نیست.

غلامرضا عزیزی

هرچند راوی به‌عنوان شاهدعینی وقایع، در نقش منبع است؛ اما از آنجا که امکان طرح پرسش از او را داریم به‌نوعی فرامنبع است و در تدوین تاریخ نقش دارد.

اگر بپذیریم تدوین از مصاحبه آغاز می‌شود و طرح تاریخ‌نگاری شفاهی از آن زمان امکان بروز و ظهور می‌یابد، مصاحبه‌کننده در مقام مورخ شفاهی است (البته بجز در برخی مصاحبه‌های گروهی).

نهایتاً تدوین‌گر، تکمیل‌کنندة این حلقه در مقام مورخ است.

از این منظر در انتشار مصاحبه‌های تاریخ‌شفاهی (همچون دوندگان دو-امدادی، یا حلقه‌های یک زنجیر) هر سه نفر در مقام مورخ نقشی برعهده دارند، اما نقش تدوینگر را شاید بتوان پررنگتر دانست.

هوش مصنوعی

در تاریخ شفاهی، نقش «مورخ» به‌معنای دقیق کلمه بیش از همه بر عهده تدوین‌گر است. راوی تولیدکننده داده خام است؛ او تجربه زیسته و خاطرات خود را روایت می‌کند، اما الزاماً با روش‌شناسی تاریخ‌نگاری، نقد منبع و سنجش اعتبار آشنا نیست. مصاحبه‌گر نیز تسهیل‌گر و طراح فرایند گردآوری داده است؛ او با پرسش‌های هدفمند مسیر روایت را هدایت می‌کند، ولی محصول نهایی را صورت‌بندی تاریخی نمی‌کند. این تدوین‌گر است که با ارزیابی اسناد، تطبیق روایت‌ها، حذف تعارض‌ها و تنظیم ساختار منسجم، داده‌های پراکنده را به متن تاریخی قابل استناد تبدیل می‌کند؛ بنابراین کار او بیشترین انطباق را با وظیفه مورخ دارد.