پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/49

آیا از فناوری‌های نوینِ رسانه‌ای مانند هوش مصنوعی در تاریخ شفاهی می‌توان استفاده کرد؟ در کدام بخش‌ها و تا چه اندازه؟

01 مهر 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

از درهم‌تنیدگی این پاسخ‌ها با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، به نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی رسیده‌ایم که در آینده‌ای نزدیک منتشر خواهد شد.

سؤال 49:

آیا از فناوری‌های نوینِ رسانه‌ای مانند هوش مصنوعی در تاریخ شفاهی می‌توان استفاده کرد؟ در کدام بخش‌ها و تا چه اندازه؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 49:

غلامرضا آذری خاکستر

استفاده از فناوری‌های نوین در تاریخ شفاهی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر و زمینه‌ساز تحولات مهم در این حوزه است. بهره‌گیری صحیح و هدفمند از این فناوری‌ها، ضمن افزایش سرعت و دقت فعالیت‌های پژوهشی، می‌تواند چالش‌هایی نیز به همراه داشته باشد که نیازمند توجه و مدیریت مناسب است. هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین فناوری‌های نوین، می‌تواند در پیاده‌سازی و تبدیل مصاحبه‌ها به متن، ویرایش و تدوین محتوا نقش یک دستیار و بازوی پژوهشی را برای محققان ایفا کند. همچنین، استفاده از هوش مصنوعی در طراحی پروژه‌های تاریخ شفاهی، ارائه راهکارهای پژوهشی و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، می‌تواند به ارتقای کیفیت، کارآمدی و بهره‌وری تحقیقات تاریخ شفاهی کمک شایانی کند.

حسن بهشتی‌پور

میزان استفاده از هوش مصنوعی در تاریخ شفاهی نباید با سقفی ثابت تعیین شود؛ بلکه باید متناسب با مرحله کار (پیش از مصاحبه، حین مصاحبه و پس از آن)، ماهیت داده‌ها، حساسیت موضوع، میزان خطاپذیری ابزار، رضایت راوی و امکان نظارت و بازبینی انسانی مشخص شود. می‌توان از هوش مصنوعی در طراحی پرسش‌ها، دسته‌بندی موضوع‌ها پس از مصاحبه، اصلاح و ارتقای کیفیت عکس‌های گرفته‌شده که جنبه سندی دارند (برای خوانش بهتر متن سند یا درک جزئیات بیشتر در عکس‌های تاریخی)، ایجاد فضاهای دیجیتال برای بازسازی روایت‌هایی که راوی ارائه کرده است، و ده‌ها مورد دیگر بهره گرفت که امکان اشاره به همه آن‌ها وجود ندارد.

غلامرضا عزیزی

مجریان طرح‌های تاریخ شفاهی می‌توانند همچون پژوهشگران سایر رشته‌ها از هوش‌مصنوعی استفاده کنند. از نوشتن طرح، طراحی پرسش، تبدیل صوت به متن و ویرایش سجاوندی گرفته تا استخراج کلیدواژه‌ها و سازماندهی اطلاعات. هوش‌مصنوعی بر امکانات و توانایی‌های آن افزوده می‌شود. پر بیراه نیست هوش‌مصنوعی‌هایی که امروزه به‌عنوان دستیار(منشی) به‌کار گرفته می‌شوند و پاسخگوی تلفنی مراجعه‌کنندگان هستند، بزودی در نقش مصاحبه‌کننده ظاهر شوند. آنچه در استفاده از هوش مصنوعی مهم است، پای‌بند بودن پژوهشگران به اخلاق پژوهش است. در هر قسمتی از پروژه که از هوش مصنوعی استفاده شود لازم است در سوابق پروژه و در هنگام انتشار در مقدمه فنی بدان اشاره شود.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

استفاده از فناوری‌های جدید در مراحل مختلف تهیه طرح و اجرای تاریخ‌شفاهی نه تنها جایز و ضروری است، بلکه یک قدم به جلو است. به شرطی که محدودیت‌های استفاده از این فناوری‌ها در هر مرحله لحاظ شود و بیشتر به آنها به عنوان یک منبع کسب اطلاعات یا اجرای ماشینی برخی دستورات استفاده کرد. نه اعتماد تمام‌عیار به داده‌ها و پیشنهادات آن یا تصمیم‌گیری و نتیجه‌گیری. برای نمونه در مرحلۀ پیش از شروع مصاحبه می‌توان در شناسایی و گردآوری داده‌های لازم در مورد سوژه از آنها استفاده کرد و در مرحلۀ پس از مصاحبه در تبدیل صوت به متن کتبی از آنها بهره گرفت.

سید محمدصادق فیض

چنین ابزاری همانند سایر ابزار پیشین و رایج، واجد کارایی‌هایی تسهیل‌کننده‌ هستند. همان‌قدر که از دستگاه ضبط صوت بهره می‌برید، از این ابزار هم می‌توان بهره برد. مهم، استفاده بهینه، بجا و لازم است. نمی‌توان کار را یکسره به هوش مصنوعی سپرد و منتظر نتیجه مطلوب ماند. چنانچه بهره‌ور در استفاده از این ابزار مسلط باشد، در پیش‌برد برنامه تسریع و تسهیل خواهد شد؛ در غیر این ‌صورت نتیجه کار سطحی و نامقبول خواهد بود. علاوه بر آن به اشتراک‌گذاری با چنین ابزاری امکان سوء استفاده و انتشار عمومی مطالب و در نتیجه کار از حیطۀ اختیار راوی، مصاحبه‌کننده و تدوین‌گر خارج خواهد شد.

ابوالفتح مؤمن

از فناوری‌های نوین رسانه‌ای و هوش مصنوعی در تاریخ شفاهی می‌توان به‌عنوان ابزار کمکی بهره گرفت؛ اما اساس کار همچنان داده‌های راوی، پرسش‌ها و اشراف اطلاعاتی مصاحبه‌کننده است که با توجه به اهداف و موضوع مصاحبه، روایت را هدایت می‌کند. در پیاده‌سازی صوت، ویراستاری براساس زبان معیار و تنظیم ساختار متن برای تدوین کتاب می‌توان از این فناوری‌ها استفاده کرد؛ البته با نظارت مصاحبه‌کننده که با متن، لهجه، لحن و روایت راوی آشنایی کامل دارد. همچنین برای تولید و تنظیم فیلم و تصویر و نشر در فضای مجازی می‌توان از هوش مصنوعی کمک گرفت. بااین‌حال، احتمال جعل و مخدوش‌شدن تصاویر و محتوا، ضرورت هوشیاری و مدیریت داده‌های ورودی را دوچندان می‌کند.

ابوالفضل حسن‌آبادی

استفاده از هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین رسانه‌ای در تاریخ شفاهی، یکی از دغدغه‌های مراکز تاریخ شفاهی و از چالش‌های مهم آینده این حوزه است. در حال حاضر، کاربرد هوش مصنوعی در فرآیندهای آرشیوی و دسترس‌پذیری محتوای مصاحبه‌ها به‌طور جدی مطرح شده است. انجمن تاریخ شفاهی آمریکا نیز در برنامه‌های اخیر خود، کاربردهایی همچون پیاده‌سازی، نمایه‌سازی، مدیریت مجموعه‌ها، پیوند روایت‌های پراکنده، کشف شبکه‌های موضوعی میان مصاحبه‌ها و افزایش قابلیت جست‌وجو در آرشیوها را از حوزه‌های مهم کاربرد هوش مصنوعی دانسته است. بااین‌حال، درباره استفاده از هوش مصنوعی در انجام مصاحبه، همچنان تردیدها و نگرانی‌های جدی در میان تاریخ شفاهی‌کاران وجود دارد.

حمید قزوینی

هوش مصنوعی مانند هر ابزار دیگری در پژوهش قابل استفاده است، به شرط آنکه مسلط بر پژوهش نشود و آن را مدیریت نکند. تاریخ شفاهی وابسته به فرایندهای زندۀ انسانی است، از این رو بر اساس نیاز پژوهشگر می‌توان از هوش مصنوعی بهره برد. مثلاً در شکل‌گیری موضوع و طرح سؤالات، شناسایی راوی، پیاده‌سازی مصاحبه، ویرایش و آرشیو. اما نمی‌توان از هوش مصنوعی در اجرای مصاحبه استفاده کرد یا تمام مراحل تدوین را به آن سپرد، زیرا تاریخ شفاهی مبتنی بر نیاز و تشخیص انسان شکل می‌گیرد و هوش مصنوعی با اتکا به داده‌ها و هدایت انسان، در قالب دستورالعمل‌‌ها کار می‌کند که تابع منطق ریاضی یا قواعد رایانه‌ای است.

هوش مصنوعی

قطعاً بله، استفاده از فناوری‌های نوین رسانه‌ای مانند هوش مصنوعی در تاریخ شفاهی ممکن و سودمند است، اما باید زیر نظارت انسانی و با رعایت اخلاق باشد. کاربردها شامل ضبط و پاک‌سازی صدا، تبدیل گفتار به متن، تفکیک گویندگان، ترجمه، خلاصه‌سازی، نمایه‌سازی، برچسب‌گذاری، جستجوی معنایی، تحلیل احساسات و بازسازی آرشیوهای آسیب‌دیده است. میزان استفاده در مراحل فنی و سازمان‌دهی داده زیاد، در تفسیر و اعتبارسنجی محدود است. خطراتی مانند خطای رونویسی، سوگیری الگوریتمی، جعل صدا و حذف بافت وجود دارد. بنابراین هوش مصنوعی دستیار پژوهشگر است، نه جانشین او؛ تصمیم نهایی درباره صحت، معنا و انتشار روایت باید انسانی بماند. (deepseek)

بله، از فناوری‌های نوین رسانه‌ای مانند هوش مصنوعی می‌توان در تاریخ شفاهی استفاده کرد، اما باید نقش آن بیشتر به‌عنوان ابزار کمکی باشد، نه جایگزین پژوهشگر و راوی. هوش مصنوعی می‌تواند در بخش‌هایی مانند ضبط و تبدیل گفتار به متن، پیاده‌سازی مصاحبه‌ها، دسته‌بندی و جست‌وجوی مطالب، شناسایی موضوعات تکرارشونده، ترجمه، ویرایش اولیه و تنظیم آرشیو دیجیتال به کار رود. همچنین می‌تواند در تحلیل حجم زیادی از مصاحبه‌ها و یافتن ارتباط میان روایت‌ها کمک کند. بااین‌حال، تفسیر نهایی، تشخیص اعتبار روایت‌ها، بررسی سوگیری‌ها و تصمیم‌گیری درباره اهمیت تاریخی مطالب باید توسط پژوهشگر انجام شود. بنابراین، استفاده از هوش مصنوعی باید کنترل‌شده، شفاف و همراه با نظارت انسانی باشد. (chatgpt)

ما را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

         

اشتراک‌گذاری