پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/32

آیا امکان نقد روایت‌های مشهور از طریق تاریخ شفاهی وجود دارد؟ چگونه؟

05 خرداد 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

از درهم‌تنیدگی این پاسخ‌ها با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، به نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی رسیده‌ایم که در آینده‌ای نزدیک منتشر خواهد شد.

سؤال 32:

آیا امکان نقد روایت‌های مشهور از طریق تاریخ شفاهی وجود دارد؟ چگونه؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 32:

غلامرضا آذری خاکستر

جدی‌ترین و بیشترین نقدها متوجه روایت‌های مشهور در تاریخ شفاهی است. روایت‌های مشهور در معرض نقد و بررسی قرار دارند، زیرا وقتی روایتی مهم منتشر می‌شود از طریق مصاحبه‌های تاریخ شفاهی می‌توان ابعاد جدید و زوایای پنهانی از آن روایت را از طریق شاهدان ثبت و ضبط کرد. به‌خصوص انتشار روایت از سوی افرادی که در رأس قدرت قرار دارند، به دلیل بیان روایتی مشهور، با نقدهای متعددی از سوی جریان‌های سیاسی مواجه می‌شود. در روایت‌های مربوط به پیروزی انقلاب اسلامی یا جنگ تحمیلی هشت‌ساله تعدادی از روایت‌های مشهور در معرض نقد راویان تاریخ شفاهی است. زیرا در این روایت‌ها نگاهی جامع به تمام جوانب نشده و گاهاً مصلحت‌اندیشی‌های سیاسی موجب شده تا روایت، توسط منتقدان نقد شود. مصاحبه‌های تاریخ شفاهی مهمترین بستر برای نقد روایت‌های مشهور است، یعنی از طریق گفت‌وگو می‌توان ابعاد متفاوتی از یک روایت را بررسی و به نتایج قابل توجهی رسید.

جعفر گلشن روغنی

چنانچه سن و سالِ مصاحبه‌شونده و آگاهی و خاطرات فردیِ وی از غنای کافی برخوردار باشد، به خوبی و آسانی می‌توان از اظهار نظر وی مبتنی بر خاطرات، یادمانده‌ها و شنیده‌هایش بهره‌گرفت و سخنی متفاوت و چه‌بسا متضاد و نقادانه در باب روایت‌های مشهورِ همزمان با وی، از او شنید. طبیعتاً هر چقدر مصاحبه‌شونده به موضوع روایت مشهور به لحاظ زمانی و مکانی نزدیکتر باشد، شنیدن روایت نقادانه یا متضاد وی جالبتر، جذابتر و معتبرتر خواهد بود. در مقام نمونه دکتر سید محمود کاشانی فرزند آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی در مصاحبه با بنده، در تضاد با روایت مشهورِ«کودتای 28 مرداد 1332» آن را نفی کرده و معتقد است این خواسته عموم مردم ایران بود که دولت دکتر مصدق ساقط شود و به کار بردن عبارت کودتا برای این واقعه، غلط است. او برای اثبات ادعایش، استدلال‌های متعدد مبتنی بر خاطرات منحصر به‌فرد خویش را ارائه می‌داد.

حسن بهشتی‌پور

گاه تصور می‌شود که تاریخ شفاهی ذاتاً در تقابل با روایت‌های حاکم شکل گرفته و وظیفه‌ای جز نقد آنها ندارد. اما وظیفه اصلی تاریخ شفاهی، ثبت روایت شاهدان عینی است، نه نقد کردن روایت دیگران - چه حاکم و چه غیرحاکم. تاریخ شفاهی می‌کوشد صدای انسان‌های معمولی را که اغلب در اسناد رسمی دیده نمی‌شوند به آیندگان بسپارد، بدون آنکه از پیش قصد رد یا تأیید روایتی خاص را داشته باشد. با این حال، همین «روایت دیگر» می‌تواند به‌طور طبیعی و غیرمستقیم، لایه‌های پنهان واقعیت را آشکار کند. اگر میان روایت رسمی یک حکومت و تجربۀ به‌دست آمدۀ افراد عادی از رویداد خاص، تضادی وجود داشته باشد، تاریخ شفاهی آن تضاد را بی‌آنکه بخواهد نقد کند، به تصویر می‌کشد. آنگاه پژوهشگر منتقد است که از این اسناد شفاهی در کنار سایر مدارک برای کشف حقیقت بهره می‌برد. پس تاریخ شفاهی «ناقد» نیست، «راویِ دیگر» است؛ اما دقیقاً به همین دلیل، ابزاری مهم در دستان کسانی است که به دنبال روایت‌های ناگفتۀ تاریخ می‌گردند.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

نقد روایت‌های مشهور نه تنها ممکن، بلکه لازم است. برخی روایات مشهور ممکن است از یک زاویۀ خاص یا با هدفی خاص یا بر اساس سندی ضعیف روایت شده باشد، بنابراین باید محک بخورد تا معلوم شود چه میزان به واقعیت نزدیک است. وقتی در تاریخ‌شفاهی به سراغ شاهدان عینی، افراد عادی و طبقات محروم می‌رویم، روایت این افراد علیرغم نواقصی که ممکن است داشته باشد، ولی به جهت تکثر و تجربه زیسته بودن، می‌تواند در مقام مقایسه با روایت مشهور در آن زمینه، کمک کند تا نقاط کور، نقاط ضعف، تحریف، اغراق و نادیده گرفتن را بنمایاند و کمک کند تا روایات مشهور، تکمیل یا اصلاح شوند.

سید محمدصادق فیض

به فراتر از نقد بیندیشید. می‌توان هم ایجابی و هم سلبی سخن گفت؛ اما با لحاظ شرایطی از جمله استنادات لازم که به نسبت اهمیت موضوع، باید وسیع، جامع و مانع باشد. نیاز به توضیح ندارد که مصاحبه برای تاریخ شفاهی با تاریخ شفاهی، متفاوت است و در موضوع اخیر باید مستنداتی از نقل قول‌ها، اسناد مکتوب، عکس، نقشه و ... را نیز به فراخور موضوع، ضمیمه کرد. در این‌صورت به روایتی تازه و متفاوت از روایت اصلی خواهیم رسید که هم می‌تواند آن را نقد و هم پاسخگو کند.

ابوالفتح مؤمن

دستاورد مصاحبه در تاریخ شفاهی مجموعه‌ای از داده‌ها و روایت‌های خام است که مانند دیگر داده‌های تاریخی نیازمند پالایش و ارزیابی است؛ زیرا هیچ روایتی تمام حقیقت را بازتاب نمی‌دهد و عواملی چون فراموشی، مصلحت‌اندیشی و غفلت بر آن اثر می‌گذارند. پژوهشگر نیز پس از مصاحبه با داده‌هایی متنوع و گاه نادرست یا مغشوش روبه‌رو می‌شود و چه‌بسا تحت تأثیر شخصیت و مواضع راوی قرار گیرد. ازاین‌رو همه روایت‌های تاریخ شفاهی، حتی روایت‌های مشهور، نیازمند راستی‌آزمایی و اعتبارسنجی هستند. برای این کار می‌توان به بررسی زمان و مکان واقعه، ارزیابی شخصیت و صداقت راوی، مقایسه روایت‌های مشابه، تطبیق با اسناد و تصاویر، برگزاری جلسات بازخوانی جمعی، دقت در انسجام گفتار راوی در بخش‌های مختلف مصاحبه و نیز تحلیل زبان بدن و اشارات او در فیلم مصاحبه توجه کرد.

شفیقه نیک‌نفس

بله. در تاریخ شفاهی افرادی که با موضوع پژوهش رابطه مستقیم دارند و در عین حال موضع آنها همسو با گفتمان مسلط نیست، روایت‌های متفاوتی را ابراز می‌کنند. گاه، روایت رایج و مشهور ممکن است تحت تأثیر گفتمان مسلط بوده و چگونگی رخداد را از نظرها پنهان کرده باشد. به طور مثال مرگ جهان‌پهلوان غلامرضا تختی تحت تأثیر گفتمان مسلط، خودکشی تعبیر می‌شود. در حالی که گفتمان دیگری تحت تأثیر فضای فکری نیروهای مبارز، آن را قتل توسط عوامل ساواک گمانه‌زنی می‌کنند. در این بین، چنانچه فردی از دوستان و یا اقوام نزدیک تختی در روایت خود با ارائه ادله محکم، رأی به درستی یکی از این دو روایت متضاد بدهد، قطعاً اطلاعات او قابل اعتنا خواهد بود. در اینجا با به کارگیری روش نقد تاریخ‌نگاری مانند درنظر گرفتن کیستی  مصاحبه‌شونده و انگیزه او از بیان این روایت و به کارگیری دیگر روش‌ها، می‌توان گفته او را محک زد.

حمید قزوینی 

هوش مصنوعی

بله، تاریخ شفاهی ظرفیت بالایی برای نقد روایت‌های مشهور تاریخی دارد. روایت‌های مشهور معمولاً بر پایۀ اسناد رسمی، رسانه‌ها یا دیدگاه‌های غالب شکل می‌گیرند و گاه بخشی از واقعیت را نادیده می‌گذارند. تاریخ شفاهی با ثبت خاطرات، تجربه‌ها و مشاهدات مستقیم افراد، امکان دسترسی به روایت‌های بدیل و کمتر دیده‌شده را فراهم می‌کند. پژوهشگر از طریق مقایسۀ روایت‌های مختلف، تطبیق آن‌ها با اسناد و تحلیل زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، می‌تواند نقاط ضعف، اغراق‌ها یا سکوت‌های موجود در روایت‌های مشهور را آشکار سازد. البته هدف تاریخ شفاهی صرفاً رد روایت‌های رایج نیست، بلکه ارائۀ تصویری چندلایه و واقع‌بینانه‌تر از گذشته است. به همین دلیل، تاریخ شفاهی ابزاری مؤثر در بازخوانی انتقادی تاریخ محسوب می‌شود.