پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/15

07 بهمن 1404

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

سؤال 15:

مرز ویرایش صحیح در آثار تاریخ شفاهی چیست؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 15:

غلامرضا آذری خاکستر

مهم‌ترین اصل صحیح در ویرایش متون تاریخ شفاهی، توجه به چند اصل اساسی است. نخست آن‌که لحن و بیان راوی باید حفظ شود؛ به این معنا که تدوین‌کننده و ویراستار تنها در حد ضرورت و برای رفع ابهام، تکرار یا نارسایی‌های زبانی در متن مداخله کنند. هرچند بسیاری از مصاحبه‌های تاریخ شفاهی بدون ویرایش، ناقص، پراکنده و گاه دارای روایت‌هایی خشک هستند، اما این مسئله مجوز دخل‌وتصرف گسترده در گفتار راوی نیست. ویرایش این متون باید با هدف روان‌سازی، انسجام‌بخشی و افزایش خوانایی انجام شود، نه تغییر محتوا. دیگر آن‌که در فرآیند ویرایش، معنا، جهت‌گیری و اصالت گفت‌وگو حفظ شود و هیچ‌گونه تحریف یا تغییر اساسی در روایت تاریخی به وجود نیاید.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

متن پیاده‌شدۀ مصاحبۀ تاریخ‌شفاهی بدون تغییر آرشیو خواهد شد. در صورت تصمیم به انتشار، باید ضمن حفظ لحن راوی و امانتداری، تغییراتی در متن ایجاد شود تا تبدیل به متنی شود که مطابق فارسی معیارِ مکتوب، خوش‌خوان، سلیس و روان گردد؛ زیرا اصولاً درک متن پیاده‌شدۀ مصاحبه به صورت کلمه‌به‌کلمه، در اغلب موارد امری ساده نیست. برخی از تغییرات لازم بدین شرح است: حذف موارد تکراری، توهین، تحقیر، دشنام، اتّهام به دیگران، تکیه‌کلام‌ها و مطالبی که انتشار آن‌ها دارای پیامدهای خانوادگی، حقوقی و اجتماعی باشد؛ اصلاح غلط‌ها و اشتباهات املایی و دستوری؛ تبدیل کلمات، جملات و اصطلاحاتِ محاوره‌ای به فارسی معیار (به استثنای نقل‌قول‌های مستقیم)؛ گویاسازی موارد مبهم برای مخاطبان در پانوشت‌ها.

حسن بهشتی‌پور

مصاحبه‌کننده و تدوین‌گر حق ویرایش‌های صوری مانند اصلاح تکرارها، دسته‌بندی موضوعی و تنظیم روایت برای وضوح بیشتر را دارند. آنان حق اضافه‌کردن تفسیر شخصی، تغییر محتوای معنایی یا حذف بخش‌های مهم بدون اطلاع و رضایت راوی را ندارند. نکته کلیدی، رعایت حقوق معنوی راوی است: محتوای اصلی، بیان و نتیجه‌گیری روایت نباید مخدوش شود. وقتی مشغول ویرایش هستیم، این پرسش‌ها می‌توانند به ما کمک کنند:

آیا این تغییر، صدای اصلی راوی را مخدوش می‌کند؟ (مثلاً لحن طنز یا اندوه).

اگر راوی این ویرایش را ببیند، آن را می‌پذیرد؟ (احترام به مالکیت راوی بر خاطره).

آیا مخاطب می‌تواند بفهمد کجاها متن اصلی دست‌خوش تغییر شده است؟ (رعایت شفافیت).

آیا این ویرایش برای وضوح بیشتر است یا برای تغییر نهایی که من به آن معتقدم؟ (تفاوت بین روشن‌سازی و تحمیل).

ابوالفتح مؤمن

ویرایش در تاریخ شفاهی دو نوع است: ویرایش فنی (عمومی) شامل یکدست‌سازی رسم‌الخط، فهرست‌ها، اسناد و مقدمه‌ای کوتاه درباره مصاحبه. ویرایش محتوایی با توجه به سبک مصاحبه (محاوره‌ای، دانشگاهی) انجام می‌شود تا گفتار راوی نمایان بماند. باید کاستی‌های زبانی اصلاح، ابهامات با زیرنویس روشن و با هماهنگی راوی، مطالب تکراری یا حاشیه‌ای حذف شود. امانت‌داری، حفظ اصالت و مطابقت با اسناد در پانوشت‌ها ضروری است. ویرایش باید ارزش افزوده ایجاد کند.

شفیقه نیک‌نفس

روایت‌های تاریخ شفاهی دارای دو وجه معنایی هستند:

1. معنای ظاهری که بر شرح رخداد تاریخی متمرکز است.

۲. معنای درونی که از طریق نشانه‌هایی غیرکلامی منتقل می‌شوند؛ مانند فراز و فرود صدا، علائم زبان بدن، سکوت، نشانه‌های عاطفی و احساسی، ابراز عامدانۀ واقعیت‌های وارونه، فرار از پاسخ‌گویی و ... که این نشانه‌ها کلیدهایی برای آگاهی‌بخشی بیشتر و سرنخ‌هایی برای تفسیر روایت هستند. لذا در ویراستاری باید به حفظ اصالت گفتار اهمیت داده و حتی‌المقدور نشانه‌های غیرکلامی و نیز رابطۀ مصاحبه‌گر با راوی، با استفاده از علامت‌های ویرایش زبانی نشان داده شوند. تغییر کلام راوی به انگیزۀ بهبود متن، از اصالت و سندیت آن کاسته و به جنبۀ ادبی آن می‌افزاید. بنابراین باید در نظر داشت که هدف از تاریخ شفاهی، تولید سند پژوهشی است یا ادبیات داستانی.

غلامرضا عزیزی

مرز ویرایش در انتشار مصاحبه‌های تاریخ‌شفاهی بنابه روش برگزیده‌شده متفاوت است، با این شرط که «اطلاعات مصاحبه‌شونده» در ویرایش نباید مخدوش شود. در انتشار «کلمه‌به‌کلمه»، ویرایش فقط در سطح ویرایش سجاوندی توصیه می‌شود. در سطح دوم (بازنگاری)، تدوین‌گر وفادار به ویرایش سجاوندی و زبانی، با رعایت تقدم و تأخر زمانی، مصاحبه را بازنویسی می‌کند و هرگونه تغییر در متن را مشخص می‌نماید. در سطح سوم (بازآرایی)، تدوین‌گر ضمن ویرایش سجاوندی، زبانی و تاریخی (وفادار به مصاحبه و تقسیم‌بندی تاریخی)، موضوع را هم به‌عنوان تقسیم‌بندی ثانویه لحاظ می‌کند. در سطح چهارم (ویرایش سجاوندی و ادبی- تاریخی)، مصاحبه متأثر از ادبیات (رمان‌نویسی، زندگینامه‌نویسی...) یا با کمک منابع تاریخی کاملاً بازنویسی می‌شود.

سید محمدصادق فیض

ویرایش آخرین مرحله از آفرینش کتابی در قالب تاریخ شفاهی است. تمامی مواردی که در ویرایش یک کتاب به‌وقوع می‌پیوندد، در اینجا نیز رعایت می‌شود، با این دقت که باید بیش از هر چیز توجه داشت که لحن گوینده حفظ شود، به‌گونه‌ای که خواننده هنگام مطالعۀ اثر میان متن، پانویس، اسناد و پیوست‌ها تفاوت قائل شود و از نزدیک شدن متن به محاوره و لهجه باید به‌شدت پرهیز کرد. این نکته هیچ تزاحمی با نکته قبل ندارد، بلکه تأکید بر این مطلب است که توجه به زبان معیار و حتی سره باید ملاک کار ویراستار باشد. ظرافت کار ویراستار در این است که بتواند میان این دو را به‌خوبی جمع کند و خواننده با مطالعۀ اثر هم با متنی پاکیزه از نظر ادبی روبه‌رو شود و هم راوی را به هنگام مطالعه در برابر خود حس کند.

حمید قزوینی

هر نوشته‌ای برای انتقال بهتر مفاهیم و مطالعۀ بهتر آن از سوی مخاطب نیازمند ویرایش ادبی و محتوایی است. در تاریخ شفاهی، متن نهایی محصول روایت مصاحبه‌شونده از گذشته، ناظر به سوالاتی است که از تجربه و مشاهده و برداشت او مطرح می‌شود و در قالب ادبیات و لحن راوی بر بستری از احساسات و هیجانات او ارائه می‌شود. بر این اساس، ادبیات و لحن راوی در تاریخ شفاهی از اصالت تاریخی برخوردار است و متن نهایی نباید فاصله‌ای چندانی از آن داشته باشد. یعنی مرز ویرایش در تاریخ شفاهی را باید ادبیات و لحن راوی دانست که هرگونه تصرف غیرطبیعی به بهانۀ فنون ویرایش یا سلیقۀ ویراستار، آن را دچار آسیب کرده و از اعتبار می‌اندازد.

ابوالفضل حسن‌آبادی

ارائۀ تعریف صحیح از ویرایش در آثار تاریخ شفاهی و تفاوت آن با دیگر متون دشوار است؛ زیرا در تاریخ شفاهی شما با متنی تبدیل‌شده از گفتار به نوشتار روبه‌رو هستید که مهم‌ترین عامل در ارائه آن، سلیقۀ ویرایشگر و مؤسسه‌ای است که اقدام به انتشار اثر می‌نماید. در این بین، انتخاب استانداردهایی که ضمن حفظ ماهیت و معنای متن اولیۀ مصاحبه بتواند با مخاطب نیز ارتباط برقرار نماید، دشوار است. به نظر می‌رسد باید در ویرایش نهایی کتاب‌های تاریخ شفاهی، با حفظ زبان معیار و توجه به سلیقۀ خوانندگان، نسبت به محتوای مصاحبه نیز وفادار ماند و خروجی به‌گونه‌ای نباشد که ارتباط با متن اولیه را دشوار سازد.