پرسش بنیادی در حوزه تاریخ شفاهی - 2

پاسخ به 10 پرسش بنیادین در تاریخ شفاهی

حسن بهشتی‌پور

20 آبان 1405

این متن به درخواست سایت تاریخ شفاهی ایران و در پاسخ به «فراخوان پرسش بنیادی در حوزه تاریخ شفاهی» دریافت شده است. نویسنده در آن، 10 پرسش کلیدی را که به گمان او هر پژوهشگر، مصاحبه‌گر و علاقه‌مند به تاریخ شفاهی باید درباره آن‌ها بیندیشد، مطرح کرده و برای هر پرسش در حدود 200 کلمه پاسخ نوشته است. مطالب ارسالی با نام و قلم نویسنده و بدون ویرایش در سایت تاریخ شفاهی منتشر می‌شود. امید است این فراخوان، زمینه‌ساز گفت‌وگویی گسترده‌تر میان صاحب‌نظران و علاقه‌مندان این حوزه باشد. در این نوبت، پرسش ‌و پاسخ‌های آقای حسن بهشتی‌پور را می‌خوانیم و از همراهی ایشان صمیمانه سپاسگزاریم.

***

1. تاریخ شفاهی چیست و چه نوع دانشی تولید می‌کند؟

تاریخ شفاهی صرفاً روش گردآوری خاطره نیست. فرایندی پژوهشی و تفسیری است که در آن پژوهشگر و راوی از راه گفت‌وگوی نظام‌مند، گذشته را با هم به یاد می‌آورند و معنا می‌کنند. داده‌ها از پیش موجود نیستند و در تعامل مصاحبه‌گر و راوی پدید می‌آیند. حاصل کار سندی تازه است که پیش از مصاحبه وجود نداشت. به همین دلیل خودِ فرایند تولید روایت هم موضوع تحلیل است.

به‌طور کلی تاریخ شفاهی سه معنا را هم‌زمان دارد: اول فرایند گفت‌وگو و ضبط، دوم مجموعۀ اسناد صوتی و تصویری، و سوم روشی برای مطالعۀ گذشته از طریق روایت‌های زیسته افراد حقیقی.

در نهایت دانش تولیدشده سه لایه دارد: اطلاعات دربارۀ رویداد، تجربۀ زیسته (ادراک و احساس)، و معنایی که راوی امروز به گذشته می‌دهد. افزون بر این، دربارۀ حافظۀ فردی و جمعی، هویت، زبان و مناسبات قدرت هم دانش می‌سازد. ارزش آن فقط در افزودن «اطلاعات تازه» نیست. گاهی نشان می‌دهد افراد یک رویداد را چگونه زیسته و فهمیده‌اند.

2. حقیقت تاریخی در تاریخ شفاهی چه معنایی دارد؟

روایت شفاهی ترکیبی از یادآوری، تفسیر و معنابخشی است، یعنی «ساختی معنادار از تجربه» است. راوی گذشته را از جایگاه امروز خود و با اثرپذیری از حافظه، گذر زمان، هویت، مخاطب، تجربه‌های بعدی و شرایط مصاحبه بازمی‌گوید. پس باید میان سه چیز تمایز گذاشت: رویداد تاریخی، خاطرۀ رویداد، و روایت کنونی راوی از آن خاطره. حقیقت چندلایه است و سه نوع دارد:

حقیقت رویدادی: چه اتفاقی افتاد؟ این لایه با اسناد و شواهد دیگر قابل سنجش است.

حقیقت تجربی: رویداد برای راوی چگونه بود و چگونه حس و درک شد؟

حقیقت معنایی: راوی امروز آن را چگونه معنا می‌کند؟

این سطوح همیشه بر هم منطبق نیستند. روایتی که در سطح رویدادی خطا دارد ممکن است در سطح تجربی و معنایی بسیار گویا باشد. حتی یک خاطرۀ نادقیق دربارۀ جزئیات یک رویداد می‌تواند برای فهم تجربه، ادراک یا حافظۀ تاریخی فرد مهم باشد. پس مرز واقعیت تاریخی و روایت خاطره قطعی نیست. این پژوهشگر است که باید برای هر گزاره مشخص کند در کدام سطح ادعا می‌کند و آن را با معیار همان سطح بسنجد. هدف او فقط جداکردن این دو نیست. باید رابطۀ میانشان و چگونگی شکل‌گیری معنا در حافظه و روایت را هم بفهمد.

3. حافظه تا چه اندازه منبع شناخت گذشته است؟

حافظه منبعی ضروری، بی‌بدیل اما محدود و غیرقطعی برای شناخت گذشته است؛ نه ضبط مکانیکی، بلکه فرایندی روایی که فرد گذشته را از منظر اکنون بازسازی می‌کند. زمان، فراموشی، تجربه‌های بعدی، روایت‌های خانوادگی و رسمی، رسانه و نیازهای هویتی بر یادآوری راوی اثر می‌گذارند. با این حال، خطا و بازتفسیر راوی هستند و نشان می‌دهند فرد گذشته را چگونه فهمیده است؛ پس دقت حافظه را نباید با ارزش پژوهشی آن یکی گرفت. دقت یکنواخت نیست. جزئیات دقیق بیشتر خطاپذیرند، اما ساختار کلی و رویدادهای سرنوشت‌ساز پایدارترند. پژوهشگر باید دو پرسش را جدا کند: آیا تمام جزئیاتی که راوی تعریف کرده است، رخ داده‌اند؟ و خاطره برای راوی چه معنایی دارد؟ برای اعتبارسنجی می‌توان از انسجام درونی، هم‌خوانی با منابع مستقل، جزئیات حسی، فاصلۀ زمانی، مقایسه با اسناد و توجه به الگوهای تحریف بهره گرفت. باید توجه داشت حافظۀ فردی در بستر جمعی شکل می‌گیرد و روایت گروه را درونی می‌کند؛ پس گفته‌های مصاحبه فقط یادآوری فردی نیست. مصاحبه‌گر نه ناظر بی‌طرف، بلکه کاتالیزور و مداخله‌گر است و باید اثر پرسش‌هایش را در تحلیل لحاظ کند و از پرسش القایی بپرهیزد.

4. هدف و کارکرد نهایی تاریخ شفاهی چیست؟

در تاریخ شفاهی هدف واحد و انحصاری وجود ندارد. مهم‌ترین کارکردهای آن عبارت‌اند از: ثبت و حفظ تجربۀ انسانی، تکمیل اسناد و پرکردن خلأهای آن‌ها، بازسازی رویدادها، نقد روایت‌های رسمی، آشکارکردن صدای گروه‌های خاموش یا کم‌شنیده‌شده و مطالعۀ حافظۀ فردی و جمعی و چگونگی معنادادن جامعه به گذشته. فهم هویت، آموزش عمومی و حمایت از دادخواهی نیز از کارکردهای دیگر آن است.

بازسازی رویداد مهم است، اما هدف نهایی نیست؛ زیرا خودِ حافظه و معنایی که افراد به رویداد می‌دهند نیز موضوع پژوهش‌اند. مهم‌ترین کارکرد تاریخ شفاهی، به‌ویژه دربارۀ جنگ، اسارت و مهاجرت، تولید فهمی تازه از گذشته است که صرفاً از اسناد رسمی به دست نمی‌آید؛ یعنی دیدن تاریخ از پایین و از درون تجربۀ انسان. از این رو، تاریخ شفاهی هم منبع، هم روش و هم حوزه‌ای برای تولید دانش تاریخی است.

هدف پژوهش باید پیش از آغاز روشن باشد، زیرا بر انتخاب راویان، نوع پرسش، ضبط، تحلیل و دسترسی به روایت‌ها اثر می‌گذارد. در غیر این صورت، واقعیت تاریخی، خاطرۀ شخصی و معنای روایت ممکن است با یکدیگر خلط شوند. همچنین باید پیامدهای ناخواستۀ انتشار روایت، مانند انگ‌زنی، افشای ناخواسته یا بازتولید آسیب، مورد توجه قرار گیرد. در نهایت، ارزش تاریخ شفاهی در پیوند میان «تاریخ رویداد» و «تاریخ تجربۀ انسان از رویداد» است.

5. مصاحبه‌گر و مناسبات قدرت چگونه بر تولید روایت اثر می‌گذارند؟

روایت در تاریخ شفاهی حاصل تعامل مصاحبه‌گر و راوی است، نه استخراج اطلاعات از ذهن راوی. جایگاه اجتماعی، جنسیت، سن، تحصیلات، وابستگی سازمانی و سیاسی، هدف پژوهش و حتی شهرت و پیش‌فرض‌های مصاحبه‌گر می‌تواند بر آنچه راوی می‌گوید یا ناگفته می‌گذارد اثر بگذارد. راوی نیز کنشگری فعال است و با توجه به مخاطب، ممکن است برخی موضوعات را برجسته، تعدیل یا پنهان کند. مناسبات قدرت فقط میان مصاحبه‌گر و راوی شکل نمی‌گیرد؛ نهاد سفارش‌دهنده، دولت، بایگانی، مترجم و حتی مخاطب آینده نیز می‌توانند بر تولید و شکل نهایی روایت اثر بگذارند. هر پرسش تا حدی مسیر یادآوری را تعیین می‌کند؛ بنابراین مصاحبه‌گر ناگزیر در تولید روایت مداخله دارد. مسئله این است که این مداخله به تسهیل بیان تجربه محدود بماند و به القای پاسخ یا تحمیل نتیجه تبدیل نشود.

پرسش باز، پیگیری روایت راوی، احترام به سکوت و امکان اصلاح سخنان، نمونه‌های هدایت مشروع‌اند؛ در مقابل، پرسش القایی، فشار، قطع مکرر سخن یا سوق‌دادن راوی به نتیجه‌ای از پیش تعیین‌شده، مداخلۀ دستکاری‌گرانه محسوب می‌شود. از این ‌رو، بی‌طرفی مطلق دست‌یافتنی نیست، اما بازاندیشی روش‌مند و ثبت شرایط مصاحبه می‌تواند اثر مناسبات قدرت را آشکار و قابل ارزیابی کند.

6. اعتبارسنجی و مقایسۀ روایت شفاهی با منابع دیگر چگونه باید انجام شود؟

اعتبارسنجی فرایندی چندلایه برای نقد و مقایسۀ شواهد است. ابتدا باید ادعای راوی، زمان و مکان آن و نوع ارتباط او با رویداد مشخص شود: آیا شاهد مستقیم بوده، از دیگران شنیده یا برداشت شخصی خود را بیان می‌کند؟ سپس منشأ، زمان تولید، هدف، مخاطب و محدودیت‌های هر منبع، اعم از شفاهی یا مکتوب، بررسی می‌شود.

روایت باید با منابع مستقل مانند اسناد، گزارش‌های رسمی، مطبوعات، عکس و تصویر، داده‌های آماری، شواهد مادی، خاطرات و مصاحبه‌های دیگر مقایسه شود. معیارهایی مانند انسجام درونی و سازگاری زمانی و مکانی نیز اهمیت دارند. هیچ منبعی، ازجمله سند رسمی، مرجعیت پیشینی ندارد؛ زیرا هر منبع ممکن است هدف، سوگیری یا محدودیت خاص خود را داشته باشد.

در صورت تعارض، نباید یکی از روایت‌ها به‌طور خودکار حذف یا «تصحیح» شود. پژوهشگر باید علت اختلاف را بررسی کند؛ مانند خطای حافظه، تفاوت جایگاه و زاویۀ دید، تفاوت تجربۀ زیسته و روایت رسمی، یا محدودیت و هدف سند. سپس میزان اطمینان را صریحاً بیان کند: «تأیید می‌شود»، «ناسازگار است»، «شاهد مستقلی یافت نشد» یا «قابل تعیین نیست».

بنابراین، اعتبار تاریخ شفاهی از ترجیح روایت شفاهی یا سند مکتوب بر دیگری به دست نمی‌آید بلکه از طریق نقد منبع، مقایسۀ شواهد، توجه به زمینه و اعلام شفاف میزان اطمینان حاصل می‌شود.

7. در تاریخ شفاهی با سکوت، فراموشی، تناقض و ناگفته‌ها چگونه باید برخورد کرد؟

سکوت، فراموشی، تناقض و ناگفته‌ها را نباید صرفاً نقص یا خطای روایت دانست؛ این موارد گاهی خودِ داده‌های مهمی دربارۀ تجربه، حافظه، هویت و مناسبات قدرت‌اند. بااین‌حال، نباید برای هر سکوت یا فراموشی معنای پنهانی فرض کرد یا آن را نشانۀ عمدی پنهان‌کاری دانست.

پژوهشگر باید میان «نمی‌داند»، «به یاد نمی‌آورد»، «نمی‌خواهد بگوید» و «نمی‌تواند بگوید» تمایز بگذارد. سکوت یا فراموشی ممکن است ناشی از گذشت زمان، تروما، شرم، ترس، ملاحظات سیاسی و خانوادگی، فشار اجتماعی، محدودیت فرهنگی، اعتماد ناکافی یا تصمیم آگاهانۀ راوی باشد. تناقض نیز لزوماً اعتبار روایت را نفی نمی‌کند و ممکن است از تفاوت زاویۀ دید، بازسازی خاطره یا تغییر معنای گذشته ناشی شود.

روش مناسب، ثبت دقیق سکوت‌ها، مکث‌ها، اصلاح سخن و امتناع از پاسخ، بدون فشار بر راوی، و تحلیل آن‌ها در زمینۀ تاریخی و اجتماعی است. این موارد باید با روایت‌های دیگر و شواهد مستقل نیز مقایسه شوند. تفسیر ناگفته‌ها باید محتاطانه و بر پایۀ شواهد باشد و پژوهشگر نباید به جای راوی سخن بگوید.

بنابراین پرسش اصلی نباید این باشد که «راوی چه چیزی را پنهان می‌کند»؟ بلکه باید پرسید: «در چه شرایطی این موضوع گفته نشد و این سکوت چه محدودیت‌ها و امکاناتی برای تفسیر ایجاد می‌کند»؟

8. پژوهشگر چگونه میان روایت راوی و تفسیر خود تمایز بگذارد؟

پژوهشگر باید سه سطح را از یکدیگر متمایز کند: گفتۀ راوی، استنباط پژوهشگر از مقایسۀ روایت با منابع دیگر، و تفسیر او از معنا و الگوهای موجود در روایت‌ها. درهم‌آمیختن این سطوح باعث می‌شود خواننده نتواند تشخیص دهد کدام گزاره از راوی و کدام نتیجۀ پژوهشگر است.

جدایی کامل این دو ممکن نیست، زیرا انتخاب راوی، طراحی پرسش، پیاده‌سازی، ترجمه، ویرایش و انتخاب نقل‌قول نیز در شکل‌گیری معنا دخالت دارند. بنابراین هدف، ادعای بی‌طرفی مطلق نیست، بلکه شفاف‌کردن مراحل مداخله و تمایزگذاری میان سطوح مختلف است. نگهداری فایل اصلی، پیاده‌سازی دقیق، ثبت متن ویرایش‌شده، کدگذاری و مستندسازی مراحل تحلیل، امکان بازبینی فرایند را فراهم می‌کند.

در نگارش نهایی، نقل مستقیم باید از تحلیل پژوهشگر متمایز باشد و هر استنباط با شواهد و منابع آن مستند شود. پژوهشگر باید ابتدا روایت‌ها را دقیق ثبت و کدگذاری کند، سپس مضامین و الگوها را شناسایی، در زمینۀ تاریخی و اجتماعی قرار داده و با روایت‌ها و منابع دیگر مقایسه کند؛ آنگاه به تفسیر و نظریه‌پردازی بپردازد.

بازبینی روایت توسط راوی، در صورت توافق، می‌تواند خطاهای آشکار را کاهش دهد، اما نباید به حذف بخش‌های ناخوشایند منجر شود. در نهایت، پژوهشگر باید هم صدای راوی را حفظ کند و هم مسئولیت تفسیر علمی خود را صریحاً بپذیرد.

9. مرز اخلاقی پرسشگری و مسئولیت پژوهشگر چیست؟

اخلاق در تاریخ شفاهی بخشی از خودِ فرایند پژوهش است. پژوهشگر می‌تواند دربارۀ تجربه‌های حساس و دردناک پرسش کند، اما حقیقت‌جویی مجوز ورود بی‌حدومرز به حریم خصوصی یا ایجاد آسیب به راوی نیست. پرسش باید با هدف فهم مطرح شود و همواره با حفظ کرامت و امنیت راوی همراه باشد.

رضایت آگاهانه و آزادانه اصل بنیادی است و باید تا حد امکان مستمر باشد. راوی باید از هدف پژوهش، نحوۀ ضبط، استفاده و انتشار، مخاطبان احتمالی، خطرها، شیوۀ نگهداری و حقوق خود آگاه باشد. او حق دارد به پرسشی پاسخ ندهد، موضوع را تغییر دهد، مصاحبه را متوقف کند، دربارۀ دسترسی به روایت محدودیت تعیین کند و در موارد لازم ناشناس بماند.

در موضوعات حساس و تروماتیک، اصل کمینه‌کردن آسیب اهمیت ویژه دارد. مصاحبه باید تدریجی و حساس باشد و پژوهشگر از فشار برای بیان جزئیات عاطفی یا ادامۀ مصاحبه برخلاف خواست راوی خودداری کند. مسئولیت پژوهشگر شامل رعایت حریم خصوصی و امنیت اشخاص ثالثِ نام‌برده نیز می‌شود.

مرز اخلاقی آنجاست که ارزش علمی پرسش به بهای آسیب جدی به راوی تحمیل شود. بنابراین باید میان اهمیت علمی و احتمال آسیب توازن برقرار کرد. ویرایش نیز باید برای خوانایی باشد، نه تغییر صدای راوی؛ و وعده‌هایی مانند محرمانگی مطلق یا کنترل کامل بر استفاده‌های آینده نباید داده شود.

10. چه کسانی نمایندگی می‌شوند و سرنوشت روایت پس از تولید بر عهدۀ کیست؟

هر پروژۀ تاریخ شفاهی با انتخاب راویان، بخشی از جامعه را وارد روایت تاریخی و بخشی دیگر را از آن خارج می‌کند؛ بنابراین هیچ مجموعه‌ای نمایندۀ کامل جامعه نیست. معمولاً کسانی که دسترسی به آن‌ها آسان‌تر است، بیشتر در پروژه‌ها حضور می‌یابند و گروه‌هایی مانند زنان، اقلیت‌ها، فرودستان، آسیب‌دیدگان، ناراضیان، افراد ترسان از سخن‌گفتن یا کسانی که زبان پروژه را نمی‌دانند ممکن است کمتر نمایندگی شوند. پژوهشگر باید معیار انتخاب راویان را شفاف اعلام و متناسب با پرسش پژوهش، تنوع جنسیتی، نسلی، اجتماعی، جغرافیایی و تجربی را تا حد امکان در نظر بگیرد. غیاب یک صدا نباید با سکوت تاریخی اشتباه گرفته شود.

مسئولیت روایت پس از تولید نیز فقط بر عهدۀ پژوهشگر نیست، بلکه میان راوی، مصاحبه‌کننده، تدوین‌کننده نهایی و مؤسسۀ پژوهشی و حتی بایگانی تقسیم می‌شود. به همین دلیل باید از ابتدا دربارۀ مالکیت مادی و حقوق فکری، سطح دسترسی، شرایط انتشار و بازاستفاده، مدت محدودیت و نحوۀ بایگانی توافق روشنی وجود داشته باشد. راوی باید از حقوق خود آگاه باشد و در چارچوب توافق، امکان دسترسی و در موارد مشخص بازنگری یا محدودکردن انتشار را داشته باشد.

پژوهشگر مسئول استفاده و ویرایش مسئولانه است؛ بایگانی مسئول نگهداری امن و رعایت شروط دسترسی است. در نهایت، سرنوشت روایت حاصل توازن میان حقوق راوی، الزامات پژوهش و منفعت عمومی است و باید شفاف و مسئولانه تعیین شود.

ما را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

         

اشتراک‌گذاری