پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/55

55. آیا خرده‌روایت‌های فضای مجازی، ذیلِ تاریخ شفاهی تعریف می‌شوند؟

12 آبان 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است. 

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

از درهم‌تنیدگی این پاسخ‌ها با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، به نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی رسیده‌ایم که در آینده‌ای نزدیک منتشر خواهد شد.

سؤال 55:

55. آیا خرده‌روایت‌های فضای مجازی، ذیلِ تاریخ شفاهی تعریف می‌شوند؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 55:

غلامرضا آذری خاکستر

با گسترش فضای مجازی، روایت‌های تاریخ شفاهی با سرعت بیشتری در دسترس مخاطبان قرار می‌گیرند. امروزه، شبکه‌های اجتماعی و بسترهای دیجیتال به فضایی برای روایت‌گویی، بازگویی خاطرات و انتشار تجربه‌های شخصی تبدیل شده‌اند. این روایت‌های کوتاه که می‌توان از آن‌ها با عنوان «خرده‌روایت» یاد کرد، ظرفیت آن را دارند که بخشی از تاریخ شفاهی محسوب شوند. بااین‌حال، صرف انتشار یک خاطره یا روایت در فضای مجازی، به معنای اعتبار تاریخی آن نیست. این روایت‌ها زمانی می‌توانند در چارچوب تاریخ شفاهی قرار گیرند که از طریق بررسی منابع، تطبیق شواهد و صحت‌سنجی دقیق، اعتبار و درستی آن‌ها تأیید شود.

غلامرضا عزیزی

نمی‌توان هر خرده‌روایتی را در فضای مجازی، مصاحبه تاریخ شفاهی دانست؛ زیرا بسیاری از آنها تولیدات تصویری تصنعی بلاگرها هستند و برخی، با وجود شکل گفتگومحور، در دسته خاطره‌نگاری قرار می‌گیرند. در مقابل، اگر خرده‌روایت واجد ویژگی‌هایی چون کوتاهی، انسجام، استقلال، کامل‌بودن و تعلق به روایتی بزرگ‌تر باشد و تاریخ شفاهی نیز در قالب گفتگویی هدفمند، نیمه‌ساختاریافته، عمیق و فعال درباره رویدادهای گذشته شکل گیرد، می‌توان ویدئوهای کوتاهِ تقطیع‌شده از جلسات گفتگوی تاریخ شفاهی و منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی را ذیل این حوزه تعریف کرد؛ زیرا خرده‌روایت‌ها بخشی از روایت‌های بزرگ‌تر در قالب اسطوره، افسانه، سینما، خبر و گفتگو هستند.

حسن بهشتی‌پور

خرده‌روایت‌های فضای مجازی تاریخ شفاهی نیستند، اما می‌توانند منبع ارزشمندی باشند. تاریخ شفاهی فرایندی هدفمند برای تولید و تفسیر منبع از طریق گفت‌وگو است. پس پستی که فرد خودانگیخته منتشر می‌کند، به خاطره‌نگاری نزدیک است و انتشار در شبکه‌های اجتماعی ماهیتش را تغییر نمی‌دهد. معیار، چگونگی تولید روایت و هدف پژوهشی آن است، نه کوتاهی روایت یا سکوی انتشار آن. روایت‌ها برای مطالعه تجربه زیسته و حافظه ارزشمندند، ولی برای اثبات رویداد به شواهد نیاز دارند. اگر پژوهشگر آن‌ها را مبنای مصاحبه‌ای هدفمند قرار دهد یا از ابتدا در چارچوب پروژه‌ای پژوهشی تولید شوند، می‌توانند وارد تاریخ شفاهی شوند.

ابوالفتح مؤمن

داده‌های تاریخ شفاهی راستی‌آزمایی می‌شوند تا قابل اعتماد باشند؛ بنابراین روایت و مطلبی که در ذیل تاریخ شفاهی قرار می‌گیرد، باید قابلیت راستی‌آزمایی و صحت‌سنجی داشته باشد و راوی و منبع آن از اعتبار لازم برخوردار باشند. خرده‌روایت‌های فضای مجازی، چون فرایند مصاحبه‌های تاریخ شفاهی را طی نکرده‌اند و صحتشان محل تردید است، نمی‌توانند در ذیل تاریخ شفاهی قرار گیرند؛ اما می‌توانند به‌عنوان سرنخ و موضوعی برای بررسی مطرح شوند. نیز در کشف حقیقت راهنمایی مفیدند. بااین‌حال، باید به منبع، گوینده و اهداف روایت توجه داشت تا موجب سردرگمی و انحراف عمدی نشود؛ زیرا این روایت‌ها اغلب ناقص و مبهم‌ هستند.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

پاسخ به این پرسش، به ماهیت مطالب و میزان انطباق آن‌ها با استانداردهای تاریخ شفاهی بستگی دارد. خرده‌روایت‌ها طیف گسترده‌ای از محتواهای شخصی و روزمره را دربرمی‌گیرند که کاربران در شبکه‌های اجتماعی و دیگر بسترهای دیجیتال منتشر می‌کنند. قالب انتشار این خرده‌روایت‌ها در مقایسه با رعایت استانداردها، اهمیت ثانویه دارد و گاه می‌تواند ارزش افزوده‌ای ایجاد کند. در این رویکرد پژوهشی، اصل آن است که محتوا از طریق مصاحبه، بر پایه تجربه‌های زیسته و با رعایت اصول اخلاقی تولید شده باشد. البته روایت‌هایی که برخی اصول را رعایت نکرده‌اند نیز می‌توانند موضوع مطالعه و تحلیل قرار گیرند.

حمید قزوینی

خرده‌روایت‌های شفاهی که در موضوعات مختلف تاریخی با رویکردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در فضای رسانه‌ای منتشر می‌شود، بعضاً حاوی داده‌های تاریخی است و ممکن است دارای ارزش فرهنگی و تبلیغی هم باشد، اما تاریخ شفاهی نیست. تاریخ شفاهی محصول گفتگوی هدفمند دو نفر در مقام مصاحبه‌کننده و مصاحبه‌شونده در چارچوب موضوعی مشخص با پرسش‌های شفاف است. اینکه افرادی ناظر به اهدافی نامشخص یا غیر مرتبط مطالبی ولو مهم را بیان کنند و بدون راستی‌آزمایی یا تقاطع‌گیری علمی و حرفه‌ای آن‌ها را منتشر کنند مصداق تاریخ شفاهی نیست، حتی اگر حجم و تعداد این روایت‌ها زیاد باشد.

سید محمدصادق فیض

خیر. هر چیزی را که جنبه خاطره و روایت دارد و به‌طور کلی مونولوگ‌ها را نباید ذیل تاریخ شفاهی، یا بهتر است بگوییم مصاحبه یا خاطره تاریخ شفاهی، فهرست کرد. زیرا هر روایت ساده و خرده‌روایت‌های فضای مجازی که فاقد جنبه‌های روایی یا ساختار منسجم، چارچوب و نظم منطقی حوادث باشند و به شخصیت اصلی توجه نکنند، نه‌تنها ذیل تاریخ شفاهی قرار نمی‌گیرند، بلکه اطلاق «روایت» به آن‌ها نیز محل تردید است. این روایت‌های منفرد و تک را باید ذیل روایت‌های ناقص یا پیشاخاطره تعبیر کرد و برای ورود به متن، باید مراحل راستی‌آزمایی، تکمیل و تصحیح را بگذرانند.

ابوالفضل حسن‌آبادی

با افزایش تأثیر فضای مجازی و حضور مردم، استفاده از ظرفیت‌های آن در آرشیوها و مراکز تاریخ شفاهی طی سال‌های اخیر پررنگ‌تر شده است. برخی آرشیوها، مانند آرشیو استرالیا، امکان ارسال خاطرات مردم درباره موضوعات را فراهم کرده‌اند. فضای مجازی ثبت روایت‌هایی را ممکن ساخته که در روش‌های متعارف کمتر در دسترس مورخان بودند. بااین‌حال، نمی‌توان هر خاطره یا تجربه منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی را تاریخ شفاهی دانست. برای بررسی این روایت‌ها باید میان نوع خاطره، بستر تولید و هدف بیان آن ارتباطی برقرار کرد تا امکان سنجش اصالت، صحت، زمینه و پیوند روایت با شواهد تاریخی فراهم شود.

جعفر گلشن

هرچند پرسش کلی است و از دقت کافی در جزئیات برخوردار نیست، به‌طور عمومی می‌توان گفت هر روایتی که حاصل گفتگویی فعال و تاریخی، مبتنی بر مصاحبه طرفینی (مصاحبه‌شونده و مصاحبه‌کننده) باشد، در زمره روایت‌های تاریخ شفاهی قرار می‌گیرد. البته خرده‌روایت‌ها، که غالباً کوتاه و مختصرند، ملاحظاتی دارند. از جمله اینکه معمولاً برگرفته از محتوایی کلان و بریده‌شده‌اند؛ یعنی به دلیل محدودیت حجم بارگذاری، بخشی از یک محتوای گسترده انتخاب و ارائه می‌شود. طبیعتاً چنین روایاتی در فهم عمیق موضوع با اختلال مواجه‌اند و مخاطب برداشتی سریع و گذرا خواهد داشت. در نتیجه، از چیستی، چرایی و چگونگی موضوع بی‌خبر می‌ماند و در فهم درست ماوقع دچار نقصان می‌شود.

هوش مصنوعی

خرده‌روایت‌های فضای مجازی ذاتاً ذیل تاریخ شفاهی تعریف نمی‌شوند، اما می‌توانند منبع یا گونه‌ای نوظهور از آن باشند. تاریخ شفاهی بر مصاحبۀ نظام‌مند، ثبت صدا و متن، و راستی‌آزمایی روش‌مند استوار است؛ حال آنکه روایت‌های مجازی اغلب خودانگیخته، پراکنده، فاقد بافت و در معرض تحریف‌اند. با این حال، وقتی این روایت‌ها با روش‌های تاریخ شفاهی گردآوری، اعتبارسنجی و آرشیو شوند، به حافظۀ جمعی و تاریخ اجتماعی کمک می‌کنند. بنابراین بهتر است آن‌ها را «دادۀ خام» یا «پیش‌درآمد» تاریخ شفاهی دیجیتال دانست، نه مصداق کامل آن؛ مرزِ تفکیک، همانا نظام‌مندی روش و اعتبارسنجی است. (deepseek)

خرده‌روایت‌های فضای مجازی را می‌توان در مواردی ذیل تاریخ شفاهی تعریف کرد، اما این دو مفهوم کاملاً هم‌معنا نیستند. تاریخ شفاهی بر ثبت و تحلیل خاطرات، تجربه‌ها و روایت‌های افراد از رویدادهای گذشته، معمولاً از طریق گفت‌وگو و مصاحبه، تأکید دارد. در مقابل، خرده‌روایت‌های فضای مجازی ممکن است در قالب پست‌ها، کامنت‌ها، تصاویر، ویدئوها و روایت‌های شخصی، به‌صورت خودجوش و پراکنده شکل بگیرند. زمانی که این روایت‌ها ناظر به تجربه زیسته افراد باشند، قابلیت مستندسازی و تحلیل تاریخی داشته باشند و با توجه به اعتبار، زمینه و حافظه راویان بررسی شوند، می‌توان آن‌ها را بخشی از منابع تاریخ شفاهی دانست. (chatgpt)

ما را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

         

اشتراک‌گذاری