پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/52

52. مصاحبه‌کننده با زبان بدنِ مصاحبه‌شونده از جمله سکوت، چگونه رفتار کند؟

21 مهر 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

از درهم‌تنیدگی این پاسخ‌ها با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، به نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی رسیده‌ایم که در آینده‌ای نزدیک منتشر خواهد شد.

سؤال 52:

52. مصاحبه‌کننده با زبان بدنِ مصاحبه‌شونده از جمله سکوت، چگونه رفتار کند؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 52:

غلامرضا آذری خاکستر

زبان بدن مصاحبه‌شونده یکی از مهم‌ترین نشانه‌هایی است که مصاحبه‌کننده می‌تواند بر اساس آن، مسیر گفت‌وگو را هدایت، پرسش‌های بعدی را انتخاب یا در صورت لزوم، سؤال‌ها را تغییر دهد. برخی مصاحبه‌شوندگان نیز بر اساس عادت یا ویژگی‌های فردی، بیش از کلام از زبان بدن برای بیان احساسات و دیدگاه‌های خود استفاده می‌کنند. سکوت در مصاحبه نیز می‌تواند نشانه پایان یک بحث، تأیید یا حتی تردید باشد. ازاین‌رو، توجه به ارتباطات غیرکلامی، از جمله حرکات سر و صورت، مکث‌ها، حالات چهره و سکوت، بخش مهمی از مصاحبه تاریخ شفاهی است و همچون راهنمایی برای ادامه مؤثر گفت‌وگو عمل می‌کند.

حسن بهشتی‌پور

مصاحبه‌گر تاریخ شفاهی باید با سکوت و زبان بدن، صبورانه، مشاهده‌گرانه و اخلاق‌مدار برخورد کند. او نباید سکوت را بی‌درنگ پر کند یا علت آن را حدس بزند، بلکه باید رفتارهای غیرکلامی را توصیفی ثبت کرده و میان مشاهده و تفسیر تمایز بگذارد. همچنین، باید مراقب زبان بدن خود باشد تا پاسخ یا قضاوتی را به راوی القا نکند. هدف، فهم معنا و شرایط شکل‌گیری روایت، بدون ادعای ذهن‌خوانی یا تشخیص صداقت راوی است. سکوت لزوماً نشانه پنهان‌کاری نیست و می‌تواند بخشی از فرایند یادآوری باشد؛ بنابراین، تفسیر آن باید محتاطانه و مبتنی بر شواهد گوناگون باشد.

ابوالفضل حسن‌آبادی

یکی از مهارت‌های مصاحبه‌کننده در تاریخ شفاهی، توجه به زبان بدن راوی است. مهارت مصاحبه‌گر تنها به طرح پرسش‌های دقیق و پیگیری جزئیات محدود نمی‌شود، بلکه شنیدن، صبوری و تشخیص زمان مناسب سکوت را نیز دربرمی‌گیرد. زبان بدن می‌تواند توجه مصاحبه‌کننده را به جنبه‌هایی از روایت جلب کند که کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. ناهماهنگی گفتار و رفتار، مانند لرزش دست یا دزدیدن نگاه، ممکن است ناشی از تردید، شرم یا دشواری یادآوری تجربه‌های ناخوشایند باشد. رویکرد حرفه‌ای مستلزم پرهیز از پیش‌داوری، احترام به اختیار راوی و تفکیک مشاهدات از برداشت‌ها و استنباط‌های شخصی است.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

در جلسات مصاحبۀ تاریخ شفاهی، پیام‌های کلامی و غیرکلامی پیوسته میان مصاحبه‌گر و مصاحبه‌شونده ردوبدل می‌شوند. مصاحبه‌گر باید این پیام‌ها و زبان بدن راوی را بدون قضاوت، به‌عنوان بازخوردی برای ادامه، اصلاح یا توقف مصاحبه در نظر بگیرد. حالت بدن، چهره، دست‌ها، پاها، چشم‌ها، نحوۀ نشستن و سکوت، هرکدام می‌توانند حامل پیام‌هایی باشند. برای مثال، سکوت ممکن است نشان‌دهندۀ نیاز به زمان بیشتر برای یادآوری و سازمان‌دهی خاطرات، آمادگی برای پاسخ‌گویی، یا تجربۀ حالات عاطفی باشد. همچنین، ممکن است بیانگر بی‌میلی به ادامۀ بحث باشد. در هر صورت، مصاحبه باید متناسب با خواست مصاحبه‌شونده مدیریت شود.

حمید قزوینی

سکوت از واکنش‌هایی است که در رفتار راوی مشاهده می‌شود. باید دید سکوت کجا بروز می‌کند؟ اول، وسط یا انتهای پاسخ؟ آیا می‌خواهد بیشتر فکر کند تا روایت دقیق‌تری داشته باشد، چیزی را کتمان کند، از موضوعی ناراحت شده یا نگران بیان خاطره است؟ مهم این است که پژوهشگر تاریخ شفاهی متناسب با هر یک از انواع سکوت، تصمیم درستی برای ادامه مصاحبه اتخاذ کند. گاهی باید چیزی گفت تا راوی از سکوت خارج شود و گاهی باید اجازه داد به سکوتش ادامه دهد. به هر حال، راوی انتظار دارد مصاحبه‌کننده به خودش و احوالاتش توجه کند.

ابوالفتح مؤمن

زبان بدن مصاحبه‌شونده بخشی از مصاحبه تاریخ شفاهی است. هنگامی که موضوعی به گفتار درنمی‌آید، بدن به روایت می‌پردازد. مصاحبه‌کننده باید با نحوۀ برخورد با زبان بدن در موقعیت‌ها و کنش‌های مختلف آشنا باشد. اگر مصاحبه‌شونده هنگام مصاحبه درباره موضوعی سکوت کند، مصاحبه‌کننده باید متناسب با شرایط، مسیر دیگری را در پیش گیرد و موضوع دیگری را پیگیری کند. سپس در زمان مناسب، پرسش پیشین را بدون ایجاد واکنش منفی مطرح نماید. او نباید بر تکرار فوری سؤال اصرار داشته باشد، بلکه باید حساسیت راوی را کاهش دهد. همچنین، بیان روایت همان رخداد از زبان دیگر راویان می‌تواند به شکستن سکوت کمک کند.

غلامرضا عزیزی

نخست باید گفت اگر زبان بدن را برقراری ارتباط و انتقال اطلاعات به‌صورت غیرکلامی از طریق حرکات بدن و حالت‌های صورت بدانیم، گنجاندن سکوت در این تعریف جای تردید دارد. بااین‌حال، ثبت سکوت در متن مصاحبه آسان است؛ زیرا پیاده‌ساز می‌تواند آن را با عباراتی مانند [مکث]، [سکوت کوتاه] یا [۳۲ ثانیه سکوت] مشخص کند. ثبت زبان بدن در مصاحبه‌های تصویری نیز دشوار نیست، اما در مصاحبه‌های صوتی، حرکات بدن و حالت‌های صورت ثبت نمی‌شوند. مصاحبه‌کننده می‌تواند این حرکات را به گفتار تبدیل کند یا با درج زمان دقیق در یادداشت‌ها، امکان ثبت آن‌ها را در متن فراهم سازد.

سید محمدصادق فیض

در فرهنگ عامه، سکوت را علامت رضایت تعبیر می‌کنند، اما همواره چنین نیست. سکوت، مانند دیگر واکنش‌های آدمی و زبان بدن، معانی مختلفی دارد. دست‌بسته نشستن یا بی‌اعتنا جلوه‌کردن، هرکدام معنایی خاص دارند و به همان لحظه مربوط‌اند. بنابراین، نمی‌توان معنایی دائمی از آن‌ها برداشت کرد. بهتر است فهم اولیه از رفتار ملاک قرار گیرد و از تفسیر بیش‌ازحد پرهیز شود تا جریان مصاحبه از کنترل خارج نشود. بااین‌حال، سکوت شایستۀ توجه است. می‌توان صبر کرد و در جلسات بعد، پرسش را با لحنی دیگر تکرار کرد یا به راوی گفت که در صورت تمایل، از موضوع می‌گذریم تا گفت‌وگو ادامه یابد.

هوش مصنوعی

مصاحبه‌کننده باید زبان بدن مصاحبه‌شونده را با دقت و بدون قضاوت مشاهده کند. سکوت او را محترم بشمارد و با مکث کوتاه، فرصت تفکر بدهد. تماس چشمی متعادل، حالت باز بدن و تکان‌های آرام سر، اعتماد را افزایش می‌دهد. اگر مصاحبه‌شونده مضطرب است، با لحن ملایم و سؤال ساده‌تر فضا را آرام کند. در صورت سکوت طولانی، به‌جای فشار، بپرسد: «می‌خواهید کمی فکر کنید»؟ به نشانه‌های غیرکلامی مانند دست‌به‌هم‌زدن، عقب‌نشستن یا لبخند عصبی توجه کند. هدف، ایجاد فضایی امن برای پاسخ صادقانه است، نه کنترل یا تفسیر اغراق‌آمیز حرکات. (deepseek)

مصاحبه‌کننده باید به زبان بدن مصاحبه‌شونده توجه کند، اما از قضاوت عجولانه و تفسیر قطعی نشانه‌ها بپرهیزد. سکوت ممکن است نشان‌دهنده اضطراب، تفکر، تردید یا نیاز به زمان برای پاسخ‌گویی باشد. بنابراین، بهتر است با حفظ آرامش، تماس چشمی مناسب و حالت بدنی پذیرا، فضای امن و دوستانه‌ای ایجاد کند. در مواجهه با سکوت، نباید صحبت فرد را قطع کند یا برای پاسخ‌دادن به او فشار بیاورد؛ بلکه باید فرصت کافی برای فکرکردن بدهد. در صورت ادامه سکوت، می‌تواند با طرح پرسشی روشن و تشویق‌کننده، به مصاحبه‌شونده کمک کند تا راحت‌تر دیدگاه خود را بیان کند. (chatgpt)

ما را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید

         

اشتراک‌گذاری