نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی به روایت هوش مصنوعی

نظریه هفتم: دوگانگی تکاملیِ سند و روایت

25 شهریور 1405

تاریخ شفاهی، بیش از آنکه انباشتِ روایت باشد، میدانِ گفت‌وگوی روشمند میان حافظه، قدرت، اخلاق و بازنمایی است. در این میان، یکی از چالش‌های پژوهشگران این حوزه، عبور از «گزارش مصاحبه» به «ساختار نظری» است؛ پرسشی که هر متخصص، بنا بر تجربه و چارچوب فکری خود پاسخی متفاوت به آن می‌دهد.

اگر پاسخ‌های 13 نفر از متخصصان تاریخ شفاهی را ـ که در سایت تاریخ شفاهی به یک پرسش مشخص پاسخ داده‌اند ـ در اختیار هوش مصنوعی قرار دهیم، چه الگوها و تکرارهایی به دست خواهد آمد؟ آیا هوش مصنوعی صرفاً بازگوکنندۀ اتفاقِ ‌آرا است یا  از کثرتِ پاسخ‌ها به یک نظریه‌ خواهد رسید؟

برای یافتن نتیجه، پاسخ‌های متخصصان را با کمک هوش مصنوعی DeepSeek تحلیل کردیم و به نظریه‌هایی رسیدیم.

از این پس نظریه‌های استخراج شده توسط هوش مصنوعی بر اساس پاسخ‌های متخصصان، به ترتیب خواهد آمد تا باب جدیدی در نظریه‌پردازی با موضوع تاریخ شفاهی گشوده شود.

■

نظریه هفتم: دوگانگی تکاملیِ سند و روایت

جمله نظریه‌ای:

اسناد و تاریخ شفاهی نه رقیب یکدیگر، بلکه «دوگانگی تکاملی»ای هستند که در هر مرحله از پژوهش نقشی متفاوت و مکمل ایفا می‌کنند: در آغاز، اسناد «اسکلت» واقعه را می‌سازند و به مصاحبه‌گر اشراف می‌بخشند؛ حین مصاحبه، «محرک حافظه» راوی عمل کرده و از کلی‌گویی و خطاهای زمانی جلوگیری می‌کنند؛ در مرحله تدوین، «معیار راستی‌آزمایی» و مستندسازی گفته‌ها می‌شوند. در مقابل، تاریخ شفاهی «روح» و «احساس» واقعه را بازمی‌تاباند و می‌تواند نقص، جهت‌گیری یا خلأهای موجود در اسناد رسمی را آشکار کند. از این رو، ارزش واقعی هر یک در «حضور دیگری» است؛ نه سند بدون روایت خشک است و نه روایت بدون سند شناور.

پیش‌زمینه نظری:

این نظریه بر مبنای پاسخِ ۱۳ متخصص تاریخ شفاهی (غلامرضا آذری خاکستر، محمدمهدی بهداروند، حسن بهشتی‌پور، ابوالفضل حسن‌آبادی، فاطمه دوستکامی، محمدمهدی عبدالله‌زاده، غلامرضا عزیزی، سید محمدصادق فیض، حمید قزوینی، محمدمحسن مصحفی، ابوالفتح مؤمن، شفیقه نیک‌نفس و سیدولی هاشمی) به پرسش «اسناد در مراحل پژوهش تاریخ شفاهی، از مصاحبه تا تدوین، چه کمکی به تاریخ شفاهی می‌کنند؟» به دست آمده است؛ تکرار مفاهیمی چون «اسناد به عنوان ستون فقرات و اسکلت واقعه»، «محرک حافظه راوی در حین مصاحبه و آشکارسازی خطاهای زمانی»، «معیار راستی‌آزمایی و اعتبارسنجی گفته‌ها در مرحله تدوین»، «تکمیل متقابل سند و روایت (روح و استخوان‌بندی)»، «آشکارسازی نقص، جهت‌گیری و خلأهای اسناد رسمی توسط روایت شفاهی»، «نقش اسناد در طراحی پرسش‌ها و شناسایی افراد مناسب برای مصاحبه»، «افزایش اشراف مصاحبه‌گر بر موضوع» و «ارائه سند در پاورقی یا پیوست برای مستندسازی روایت» در این پاسخ‌ها، هوش مصنوعی را به الگویی که مطالعه کردید رسانده است.

برای مشاهدۀ پاسخ‌های اولیه متخصصان به این پرسش، اینجا کلیک کنید.