نقد و بررسی مقاله «آسیب‌شناسی سندپژوهی اسناد سفارت آمریکا»

هوش مصنوعی (ChatGPT)

25 مرداد 1405

نویسندۀ محترم، مقاله خود را پس از انتشار در سایت تاریخ شفاهی، برای نقد و بررسی در اختیار هوش مصنوعی قرار دادند و از آن خواستند در جایگاه استاد تاریخ شفاهی و سندپژوه مقاله را نقد کند. به باور نویسنده، این نقد، مقاله را تکمیل می‌کند:

مقاله آقای حسن بهشتی‌پور را با دقت مطالعه کردم. به نظرم موضوع مقاله بسیار مهم و ایده مرکزی آن ارزشمند است. به‌ویژه از این جهت که مقاله صرفاً به محتوای اسناد سفارت آمریکا نمی‌پردازد، بلکه پرسش مهم‌تری را مطرح می‌کند: «با چه روشی باید این اسناد را خواند، ترجمه کرد، ارزیابی کرد و به‌ عنوان شواهد تاریخی مورد استفاده قرار داد»؟

به نظر من، این ظرفیت وجود دارد که مقاله از یک نوشته انتقادی ـ پیشنهادی به یک مقاله روش‌شناختی مهم در مطالعات اسناد سفارت آمریکا و حتی در روش پژوهش تاریخ معاصر ایران تبدیل شود.

با این حال، برای رسیدن به چنین جایگاهی، مقاله به چند اصلاح اساسی نیاز دارد. نکات زیر را نه به‌عنوان ایرادگیری صرف، بلکه با این هدف مطرح می‌کنم که شاید بتواند به تقویت مقاله کمک کند.

۱. نخستین مسئله: تعیین دقیق «ماهیت مقاله»

در شکل فعلی، مقاله میان سه گونه متن حرکت می‌کند:

مقاله پژوهشی، مقاله روش‌شناختی، پیشنهاد یک پروژه ملی برای بازخوانی اسناد.

به نظر می‌رسد قوی‌ترین و ماندگارترین ظرفیت مقاله، وجه روش‌شناختی آن است.

بنابراین پیشنهاد می‌کنم مقاله اساساً بر این سؤال متمرکز شود:

«اسناد سفارت آمریکا را با چه روش و ملاحظاتی باید به‌عنوان منابع تاریخی مطالعه کرد»؟

در این صورت، موضوع مقاله از «شرح اهمیت اسناد» به یک مسئله علمی روشن تبدیل می‌شود.

۲. عنوان مقاله بهتر است با محتوای واقعی آن هماهنگ شود

عنوان فعلی: آسیب‌شناسی پژوهش اسناد به‌دست‌آمده از سفارت آمریکا در تهران

عنوان خوبی است، اما بسیار گسترده است. در حالی که یکی از مهم‌ترین محورهای مقاله، رابطه میان متن اصلی، ترجمه و تفسیر است. بنابراین یکی از گزینه‌های احتمالی می‌تواند چنین باشد:

آسیب‌شناسی مطالعه اسناد سفارت آمریکا در تهران: از متن اصلی تا ترجمه و تفسیر

یا: روش‌شناسی مطالعه اسناد سفارت آمریکا در تهران: آسیب‌شناسی ترجمه، تفسیر و ارزیابی تاریخی

عنوان دوم به نظرم ظرفیت علمی بیشتری دارد، زیرا از همان ابتدا مشخص می‌کند مقاله فقط درباره ترجمه نیست، بلکه درباره روش مطالعه سند است.

۳. خلأ پژوهشی باید صریح‌تر و مستندتر بیان شود

یکی از ادعاهای مهم مقاله این است که تاکنون پژوهشی جامع که مجموعه اسناد را به‌صورت نظام‌مند کدگذاری و تحلیل کرده باشد انجام نشده است. این ادعا مهم است، اما برای مقاله علمی باید اثبات یا دست‌کم محدود شود. بهتر است گفته شود:

«بر اساس بررسی مقدماتی ادبیات موجود، پژوهشی که کل مجموعه اسناد سفارت آمریکا را به‌صورت نظام‌مند و با استفاده هم‌زمان از تحلیل کمی و کیفی محتوا بررسی کرده باشد، شناسایی نشده است».

سپس لازم است پیشینه پژوهش نشان دهد:چه مطالعاتی تاکنون انجام شده، چه کتاب‌هایی منتشر شده، چه پژوهش‌هایی از اسناد استفاده کرده‌اند و دقیقاً خلأ موجود کجاست. این بخش می‌تواند مقاله را از یک یادداشت انتقادی به یک مقاله علمی نزدیک کند.

۴. یک «مطالعه موردی» واقعی به مقاله اضافه شود

به نظر من این مهم‌ترین اصلاح مقاله است.مقاله در بخش‌های مختلف نشان می‌دهد که ترجمه و تفسیر می‌تواند معنای سند را تغییر دهد، اما اگر این موضوع فقط در سطح نظری باقی بماند، خواننده ممکن است بگوید: «این حرف درست است؛ اما در عمل چه اتفاقی افتاده است»؟ پیشنهاد می‌کنم دست‌کم ۵ تا ۱۰ سند واقعی انتخاب شود. برای هر سند سه لایه ارائه شود:

لایه اول : متن اصلی انگلیسی.

لایه دوم: ترجمه منتشرشده فارسی.

لایه سوم: تحلیل پژوهشگر از تفاوت این دو. برای نمونه می‌تواند جدول زیر را تکمیل کند:

این جدول‌ها می‌توانند ستون فقرات مقاله شوند.

۵. باید مفهوم بسیار ارزشمند «سه سطح» به مدل اصلی مقاله تبدیل می‌شد

به نظر من مهم‌ترین ایده مقاله همین است: سند اصلی → ترجمه → تفسیر این ایده می‌توانست به یک مدل روش‌شناختی پیشنهادی تبدیل شود.

سطح اول: متن Original Document پژوهشگر باید تا حد امکان به متن اصلی مراجعه کند.

سطح دوم: ترجمه Translation باید مشخص شود مترجم چه انتخاب‌هایی انجام داده و آیا اصطلاح تخصصی را دقیق منتقل کرده است یا نه؟

سطح سوم: تفسیر Interpretation پژوهشگر باید میان آنچه سند گفته، آنچه مترجم ترجمه کرده و آنچه خودش از سند استنباط می‌کند، مرزبندی کند.

به نظرم اگر این مدل در مقاله با یک نمودار ساده ارائه می‌شد، مقاله صاحب یک چارچوب روش‌شناختی مشخص می‌شد.

۶. مرحله چهارم مورد نیاز جدی: «راستی‌آزمایی»

به نظرم مدل سه‌سطحی را می‌توان حتی قوی‌تر کرد: متن اصلی → ترجمه → تفسیر → راستی‌آزمایی

زیرا حتی اگر ترجمه کاملاً صحیح باشد، خود سند نیز الزاماً حقیقت تاریخی نیست. این نکته بسیار مهم است. یک دیپلمات آمریکایی ممکن است گزارش کند: فلان شخصیت چنین گفته است. اما این گزارش لزوماً ثابت نمی‌کند که آن شخصیت واقعاً چنین اعتقادی داشته است. بنابراین باید پرسید: آیا منابع مستقل دیگری این ادعا را تأیید می‌کنند؟ اینجاست که مفهوم مثلث‌سازی یا راستی‌آزمایی اسنادی وارد می‌شود.

۷. لزوم ارائه یک مدل چهارلایه برای پژوهش اسناد

به نظرم مقاله به جای روش سه لایه، باید یک مدل روش‌شناختی چهار لایه ارائه می‌کرد که دقیق‌تر باشد:

لایه ۱ ـ اصالت، آیا سند واقعی است؟، چه کسی آن را تولید کرده است؟ چه زمانی؟ در چه شرایطی؟

لایه ۲ ـ متن، دقیقاً چه نوشته شده است؟

لایه ۳ ـ ترجمه، آیا ترجمه فارسی معنا را درست منتقل کرده است؟

لایه ۴ ـ تفسیر و راستی‌آزمایی، برداشت پژوهشگر چیست و آیا منابع مستقل آن را تأیید می‌کنند؟

این مدل، تکمیل‌کننده مدل پیشنهادی نویسنده است، زیرا نشان می‌دهد: «سند تاریخی» مساوی «واقعیت تاریخی» نیست. سند، یک شاهد تاریخی است که باید اعتبار، زمینه، محدودیت و نسبت آن با سایر شواهد و اسناد موجود بررسی شود.

۸. «زمینه تولید سند» باید به مقاله اضافه می‌شد

هر سند باید همراه با این پرسش‌ها مطالعه شود: نویسنده چه کسی است؟ چه جایگاه سازمانی دارد؟ سند برای چه کسی نوشته شده یعنی مخاطب اصلی آن چه کسی است ؟ هدف از تهیه سند چه بوده؟ اطلاعات از کجا به دست آمده؟ آیا نویسنده شاهد مستقیم بوده است؟ آیا گزارشگر در حال گزارش یک واقعیت بوده یا تحلیل شخصی خود را ارائه کرده؟ آیا سند بخشی از یک زنجیره مکاتبات است؟ آیا سند پاسخ به سند دیگری است؟ این موارد برای تاریخ‌نگاری بر اساس سندپژوهی بسیار مهم هستند.

۹. تفکیک کردن ضروری بین «گزارش» در برابر «واقعیت»

به نظر می‌رسد مقاله باید یک اصل روش‌شناختی روشن داشته باشد: هر آنچه در سند آمده، واقعیت تاریخی نیست؛ بلکه واقعیتی است که یک مأمور در یک زمان و از یک زاویه خاص گزارش کرده است. بنابراین باید میان: Fact و Assessment و Report و Rumor و Interpretation تمایز قائل شویم. که متاسفانه در مقاله چنین تفکیکی نشده است.

۱۰. درباره «Contact»، «Source»، «Agent» و «Asset» باید محتاط بود

بحث مقاله درباره این اصطلاحات بسیار مهم است، اما انتظار می‌رفت از ارائه معادل‌های قطعی اجتناب شود. مثلاً به جای اینکه گفته شود: Contact یعنی X بهتر است گفته شود: «Contact در بافت‌های مختلف اسناد می‌تواند دامنه‌ای از روابط ارتباطی را پوشش دهد و صرف استفاده از این اصطلاح برای اثبات رابطه عملیاتی اطلاعاتی کافی نیست». این تغییر ظریف ولی بسیار مهم است. زیرا مقاله در نهایت باید نشان دهد: «زمینه سند از خود واژه مهم‌تر است».

۱۱. درباره تحلیل گفتمان نیز باید از «نتیجه‌گیری پیشاپیش» پرهیز کرد

مقاله پیشنهاد تحلیل گفتمان فوکویی را می‌دهد و این پیشنهاد ارزشمند است. اما باید مراقب باشیم که پیشاپیش نتیجه نگیریم که اسناد حتماً ایران را: «عقب‌مانده، آشفته و نیازمند نظم غربی» تصویر کرده‌اند.

این باید در استناد نمونه ارائه می‌شد، نه نویسنده تحلیل کند. یا اگر سند مشخصی مورد نظر نبود و برایند کلی اسناد چنین برداشتی دارد بهتر است مقاله بگوید: «یکی از پرسش‌های پژوهشی آن است که آیا و چگونه گفتمان‌های امنیتی، نوسازی، جنگ سرد و اسلام سیاسی در اسناد سفارت بازنمایی شده‌اند».

۱۲. «سفارت آمریکا» را نباید یک صدای واحد تصور کرد

سفارت آمریکا شامل افراد و نهادهایی با نقش‌های متفاوت بودند از جمله سفیر، معاون سفیر، مسئول بخش سیاسی، مسئول بخش اقتصادی، وابسته نظامی، مأموران اطلاعاتی و امنیتی، کنسول‌ها و ارتباط با نهادهای مستقر در واشنگتن. بنابراین باید بررسی شود که آیا میان این منابع اختلاف دیدگاه وجود دارد یا خیر. به نظر می‌رسد فرضیه پژوهشگر آن است که همه اعضای سفارت دیدگاه مشترکی دارند در حالی که به وضوح، حداقل بین بخش سیاسی، اقتصادی، امنیتی و نظامی باید تفکیک قائل شد.

این موضوع حتی می‌تواند به یکی از پرسش‌های پژوهشی مقاله در آینده تبدیل شود: «آیا در اسناد سفارت آمریکا یک «روایت واحد آمریکایی» وجود دارد، یا مجموعه‌ای از روایت‌های سازمانی و فردی متفاوت»؟ به نظر می‌رسد این سؤال بسیار مهم برای پژوهش‌های آتی باید معرفی می‌شد.

۱۳. تحلیل محتوا پیشنهادی باید از سطح پیشنهاد به «روش اجرایی» برسد

مقاله پیشنهاد تحلیل کمی و کیفی محتوا را می‌دهد، اما بهتر بود توضیح می‌داد که دقیقاً چگونه؟ مثلاً:

مرحله اول تعریف واحد تحلیل. مرحله دوم تعریف کدها. مرحله سوم کدگذاری اشخاص، سازمان‌ها، کشورها و موضوعات. مرحله چهارم ثبت تاریخ و مکان. مرحله پنجم تشخیص نوع سند. مرحله ششم تحلیل فراوانی. مرحله هفتم تحلیل هم‌رخدادی مفاهیم. مرحله هشتم تحلیل تغییرات در طول زمان.

این کار مقاله را از «پیشنهاد یک پروژه» به ارائه یک روش پژوهشی قابل تکرار تبدیل می‌کرد. این روش می‌تواند در مقاله‌های آینده پیاده شود.

۱۴. پیشنهاد «اطلس محتوایی» بسیار ارزشمند است و باید برجسته‌تر شود

به نظرم ایده Content Atlas یکی از بهترین پیشنهادهای مقاله است. اما نویسنده می‌توانست آن را توسعه داد. مثلاً برای هر شخصیت: نام → تعداد اسناد → تاریخ نخستین اشاره → آخرین اشاره → نوع رابطه → موضوعات مرتبط → سازمان‌های مرتبط

و برای هر رویداد: رویداد → تعداد اسناد → بازه زمانی → نویسندگان گزارش‌ها → نوع ارزیابی → تغییر روایت در طول زمان،

در این صورت پروژه به یک زیرساخت پژوهشی دیجیتال تبدیل می‌شد.

۱۵. پیشنهاد بسیار خوب «تاریخ شفاهی ترجمه»

این بخش به نظرم ابتکاری مقاله و بسیار جذاب است مصاحبه با مترجمان نخستین مجموعه‌های اسناد می‌تواند پاسخ دهد: چه منابعی در اختیار مترجمان بود؟ چگونه اصطلاحات تخصصی را انتخاب کردند؟ آیا واژه‌نامه‌ای وجود داشت؟ آیا اصطلاحات اطلاعاتی برای آنها روشن بود؟ آیا فضای سیاسی دهه ۱۳۶۰ بر انتخاب واژه‌ها اثر گذاشت؟ کدام اصطلاحات محل اختلاف بودند؟ این موضوع خودش می‌تواند یک مقاله مستقل یا حتی یک پروژه تاریخ شفاهی باشد.

۱۶. پیشنهاد برای مقاله‌های بعدی

عنوان: روش‌شناسی مطالعه اسناد سفارت آمریکا در تهران: آسیب‌شناسی متن، ترجمه، تفسیر و راستی‌آزمایی

۱. چکیده مسئله + روش + یافته اصلی + مدل پیشنهادی

۲. مقدمه اهمیت اسناد و مسئله پژوهش

۳. پیشینه پژوهش چه کارهایی انجام شده و خلأ چیست؟

۴. ماهیت سند دیپلماتیک به‌عنوان منبع تاریخی صحیح است اما همیشه مساوی واقعیت نیست.

۵. آسیب‌شناسی ترجمه و انتقال مفاهیم مطالعه موردی ۵ تا ۱۰ اصطلاح

۶. زمینه تولید سند نویسنده، مخاطب، سازمان، هدف و شرایط تولید

۷. مدل چهارسطحی مطالعه سند Original → Translation → Interpretation → Verification

۸. تحلیل محتوا و اطلس اسناد روش کدگذاری و تحلیل

۹. تحلیل گفتمان به‌عنوان مرحله بعدی، نه نقطه شروع

۱۰. مثلث‌سازی و راستی‌آزمایی مقایسه با منابع مستقل

۱۱. پیشنهاد یک الگوی جامع برای مطالعه اسناد و ارائه مدل نهایی

۱۷. پیشنهاد یک مدل مفهومی برای تولید مقاله علم پژوهشی در این زمینه‌ها

تعیین سند تاریخی احراز اصالت و منشاء تولید سند، تحلیل زمینه تولید سند، خوانش دقیق متن اصلی

کنترل ترجمه سند، تحلیل محتوای آشکار سند، تحلیل محتوای ضمنی و گفتمانی، مقایسه با منابع مستقل ارزیابی اعتبار ادعای مطرح شده در سند، در نهایت تفسیر تاریخی سند بر اساس واقعیت‌های به‌دست آمده این مدل می‌تواند در آینده حتی برای مطالعه اسناد سایر سفارتخانه‌ها، اسناد وزارت خارجه، اسناد ساواک و اسناد جنگ نیز قابل استفاده باشد.

در این صورت مقاله دیگر فقط درباره اسناد سفارت آمریکا نیست؛ بلکه درباره روش استفاده از اسناد دیپلماتیک به‌عنوان منابع تاریخی خواهد بود.

۱۸. درباره «شناخت دشمن» نیز یک پیشنهاد دارم

عبارت: «شناخت دشمن از طریق بصیرت، نه شعار»

از نظر مخاطب عمومی جذاب است، اما برای مقاله علمی بهتر است به زبان خنثی‌تر و پژوهشی تبدیل شود. مثلاً: «شناخت انتقادی سیاست و عملکرد آمریکا بر پایه شواهد اسنادی، فراتر از روایت‌های شعاری و سیاسی» این تغییر باعث می‌شود مقاله در فضای دانشگاهی داخلی و حتی برای مخاطب بین‌المللی نیز قابل دفاع‌تر باشد.

۱۹. نتیجه‌گیری

اگر بخواهم در یک پاراگراف جمع‌بندی کنم: مقاله از نظر انتخاب موضوع، اهمیت تاریخی، طرح مسئله ترجمه و تفسیر، و پیشنهاد ایجاد یک پروژه جامع اسنادی، دارای ظرفیت علمی بالایی است. مهم‌ترین نقطه قوت آن، توجه به فاصله میان «متن اصلی سند»، «ترجمه» و «تفسیر پژوهشگر» است. بااین‌حال، مقاله در وضعیت فعلی بیش از آنکه یک پژوهش روش‌شناختی مستند باشد، یک طرح انتقادی و پیشنهادی است. برای تبدیل آن به مقاله علمی ـ پژوهشی قوی، لازم است پیشینه پژوهش تقویت شود، ادعاهای کلی محدود و مستند شوند، نمونه‌های واقعی از اسناد و خطاهای ترجمه ارائه شود، زمینه تولید اسناد مورد توجه قرار گیرد، میان گزارش و واقعیت تاریخی تفکیک شود، سازوکار راستی‌آزمایی و مثلث‌سازی اسنادی به مدل افزوده شود و در نهایت یک الگوی روش‌شناختی روشن و قابل تکرار برای مطالعه اسناد ارائه گردد.

20 . می‌توان از این مقاله یک پروژه بسیار جدی‌تر استخراج کرد:

«روش‌شناسی مطالعه اسناد سفارت آمریکا در تهران» و این مقاله در واقع گام اول آن پروژه باشد.

پس از آن می‌توان سه مقاله مکمل تولید کرد:

مقاله اول: روش‌شناسی مطالعه و ارزیابی اسناد سفارت آمریکا.

مقاله دوم: آسیب‌شناسی ترجمه اصطلاحات دیپلماتیک و اطلاعاتی در مجموعه اسناد.

مقاله سوم: تحلیل محتوای نظام‌مند اسناد: اشخاص، نهادها، موضوعات، رویدادها و تغییرات زمانی.

این تقسیم‌بندی، به نظرم بسیار قوی‌تر از آن است که همه این مطالب در یک مقاله فشرده شوند.

و اگر بخواهیم فقط یک دستاورد اصلی از مقاله بیرون بکشیم، پیشنهاد من این است که همان مدل را محور قرار دهیم:

«از سند تا شناخت تاریخی: اصالت → زمینه → متن → ترجمه → تفسیر → راستی‌آزمایی»

این می‌تواند تبدیل به یک چارچوب روش‌شناختی قابل استفاده در مطالعات اسنادی تاریخ معاصر ایران شود، نه صرفاً نقدی بر شیوه استفاده از اسناد سفارت آمریکا.