نظریه‌هایی درباره تاریخ شفاهی به روایت هوش مصنوعی

نظریه پنجم: وضعیت مرزیِ منبع در تاریخ شفاهی

21 مرداد 1405

تاریخ شفاهی، بیش از آنکه انباشتِ روایت باشد، میدانِ گفت‌وگوی روشمند میان حافظه، قدرت، اخلاق و بازنمایی است. در این میان، یکی از چالش‌های پژوهشگران این حوزه، عبور از «گزارش مصاحبه» به «ساختار نظری» است؛ پرسشی که هر متخصص، بنا بر تجربه و چارچوب فکری خود پاسخی متفاوت به آن می‌دهد.

اگر پاسخ‌های 7 نفر از متخصصان تاریخ شفاهی را ـ که در سایت تاریخ شفاهی به یک پرسش مشخص پاسخ داده‌اند ـ در اختیار هوش مصنوعی قرار دهیم، چه الگوها و تکرارهایی به دست خواهد آمد؟ آیا هوش مصنوعی صرفاً بازگوکنندۀ اتفاقِ ‌آرا است یا  از کثرتِ پاسخ‌ها به یک نظریه‌ خواهد رسید؟

برای یافتن نتیجه، پاسخ‌های متخصصان را با کمک هوش مصنوعی DeepSeek تحلیل کردیم و به نظریه‌هایی رسیدیم.

از این پس نظریه‌های استخراج شده توسط هوش مصنوعی بر اساس پاسخ‌های متخصصان، به ترتیب خواهد آمد تا باب جدیدی در نظریه‌پردازی با موضوع تاریخ شفاهی گشوده شود.

■

نظریه پنجم: وضعیت مرزیِ منبع در تاریخ شفاهی

جمله نظریه‌ای:

تاریخ شفاهی، نه مطلقاً منبع دست اول است و نه مطلقاً دست دوم، بلکه در «وضعیت مرزی» میان این دو قرار می‌گیرد. از یک سو، به دلیل هم‌زمانی راوی با رویداد و دسترسی مستقیم به تجربه زیسته، قابلیت منبع اول بودن را دارد، از سوی دیگر، دخالت حافظه، فاصله زمانی، سوگیری راوی و نقش مصاحبه‌کننده در تولید روایت، آن را به سمت «منبع دست دومِ» وابسته به شرایط تولید سوق می‌دهد. بنابراین، ارزش اولیه یا ثانویه بودن تاریخ شفاهی تابع سه متغیر است: «نزدیکی زمانی به رویداد»، «روشمندی مصاحبه»، و «قابلیت تطبیق با منابع مستقل مکتوب».

پیش‌زمینه نظری:

این نظریه بر مبنای پاسخِ ۷ متخصص تاریخ شفاهی (غلامرضا آذری خاکستر، محمدمهدی بهداروند، حسن بهشتی‌پور، محمدمهدی عبدالله‌زاده، سید محمدصادق فیض، حمید قزوینی و شفیقه نیک‌نفس) به پرسش «آیا تاریخ شفاهی منبع دست اول در پژوهش‌های تاریخی است؟» به دست آمده است؛ تکرار مفاهیمی چون «حضور یا عدم حضور مستقیم راوی در رویداد»، «نقش حافظه و فاصله زمانی در کاهش اعتبار»، «نیاز به راستی‌آزمایی و تطبیق با اسناد مکتوب»، «تفاوت میان منبع اول و دوم بر اساس روش مصاحبه و نزدیکی زمانی به رویداد»، «تأثیر مداخله مصاحبه‌گر در تولید روایت» و «وابستگی جایگاه منبع به شرایط تولید» در این پاسخ‌ها، هوش مصنوعی را به الگویی که مطالعه کردید رسانده است.

برای مشاهدۀ پاسخ‌های اولیه متخصصان به این پرسش، اینجا را کلیک کنید.