پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/26

اخلاق پژوهش در مصاحبه تاریخ شفاهی چه جایگاهی دارد؟

25 فروردین 1405

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

سؤال 26:

اخلاق پژوهش در مصاحبه تاریخ شفاهی چه جایگاهی دارد؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 26:

حسن بهشتی‌پور

در پژوهش‌های تاریخ شفاهی، برقراری ارتباط اثربخش میان مصاحبه‌کننده و راوی، مستلزم پایبندی به اصول اخلاق پژوهش است. برای تحقق این امر، همکاری و هماهنگی میان مصاحبه‌کننده و تدوینگر ضرورت دارد؛ زیرا رعایت اخلاق حرفه‌ای، زمینه‌ساز شکل‌گیری گفت‌وگویی معتبر و قابل اتکاست. در این چارچوب، می‌توان سه اصل بنیادین را مورد توجه قرار داد.

نخست، جلب اعتماد راوی از طریق رعایت اخلاق گفتاری و ایجاد فضایی امن و محترمانه برای بیان تجربه‌هاست. دوم، التزام مصاحبه‌کننده به صداقت و مسئولیت‌پذیری در حفظ و صیانت از محتوای ارائه‌شده توسط راوی است؛ به گونه‌ای که اطلاعات دریافت‌شده بدون تحریف و مطابق با واقعیت ثبت و نگهداری شود. سوم، امانتداری در مرحله انتشار محتوا و پایبندی به رضایت راوی است. بر این اساس، مصاحبه‌کننده و تدوینگر متعهد می‌شوند که نسخه تدوین‌شده برای بازخوانی و تأیید نهایی در اختیار راوی قرار گیرد و تنها در صورت کسب رضایت صریح او، انتشار یابد.

در نتیجه، رعایت این اصول اخلاقی نقش تعیین‌کننده‌ای در ارتقای کیفیت علمی تاریخ شفاهی و تضمین اصالت آن دارد.

غلامرضا آذری خاکستر

اخلاق پژوهش در تاریخ شفاهی و اهمیت این موضوع یکی از مباحث جدی و مهم تلقی می‌شود که پژوهشگران ملزم به رعایت چارچوب‌های مشخص‌شده باشند.

در پژوهش‌های تاریخ شفاهی به واسطه ناگفته‌ها و بیان حقایق از سوی مصاحبه‌شونده‌ها، اخلاق پژوهش ایجاب می‌کند تا در ثبت و حفظ مصاحبه‌ها استانداردهایی رعایت و حقوق مادی و معنوی طبق تفاهم‌نامه‌ها لحاظ گردد.

در بعد ویرایش و تدوین ساختارهای اصلی روایت حفظ شده‌اند و تلاش شود تا از لحاظ حقوقی جایگاه و شأن راوی حفظ گردد.

پژوهشگرانی که از تاریخ شفاهی استفاده یا به آن استناد می‌کنند با ارجاعات علمی جایگاه واقعی تاریخ شفاهی را در مطالعات تاریخ معاصر تبیین نمایند.

سوءاستفاده از گفت‌وگوهای تاریخ شفاهی و یا فاش نمودن بخش‌های محرمانه مصاحبه‌ها موضوع مهم و دغدغه اصلی راویان است که این مهم مورد توجه مراکز تاریخ شفاهی قرار گیرد.

هرگونه سوءاستفاده از روایت‌های تاریخ شفاهی یا مثله نمودن روایت موجب می‌شود تا مفهوم اصلی بیان نشود و اخلاق پژوهش ایجاب می‌کند مصاحبه‌کننده‌ها یا تدوین‌گران و نویسندگان حوزه تاریخ شفاهی امانتداران خوبی در این زمینه باشند.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

خداوند در درون هر فرد نیرویی قرار داده است که می‌تواند ارزش‌ها و خوب و بد را بشناسد، مانند احترام به دیگران، امانت‌داری، راست‌گویی، صداقت و... که به آن وجدان اخلاقی می‌گویند.

در مصاحبۀ تاریخ شفاهی، مصاحبه‌گر باید در تمام مراحل آن مقید به رعایت اصول اخلاقیِ پژوهشی باشد تا امنیت روانی مصاحبه‌شونده حفظ گردد و احساس راحتی کند. بر این اساس باید در پیش از شروع مصاحبه، به اطلاع وی برساند که این مصاحبه به چه منظوری است و چه فرایندی را طی خواهد کرد. سؤال‌های مصاحبه هم نباید القایی باشد و یا به نحوی باشد که از نظر روانی برایش مشکل درست کند و پس از مصاحبه هم مطالبی منتشر شود که راوی رضایت دارد و دیگر این که در هر مرحله‌ای وی می‌تواند مصاحبه را پایان یافته تلقی کند.

غلامرضا عزیزی

اگر ارکان مصاحبه را مصاحبه‌شونده و مصاحبه‌کننده بدانیم؛ و اجزای آن را موضوعات و افراد؛ و استفاده‌کننده را (علاوه بر ارکان مصاحبه)، مخاطب‌ بالقوه و مجری ‌پروژه بدانیم، آنگاه اخلاق‌حرفه‌ای در یک پروژه تاریخ شفاهی در رابطه ماتریکسی حق‌وتکلیف بین عناصر زیر فرصت ظهور و نمود می‌یابد.

شرح ماتریکس اخلاق ‌حرفه‌ای در پروژه‌های تاریخ شفاهی (که ایده‌ای در حال تکمیل است) در 100 کلمه نمی‌گنجد. ازاین‌رو به‌بیان مثالی درخصوص ارتباط اخلاق‌پژوهشی بین مخاطب‌بالقوه و محصول‌مصاحبه اکتفا ‌می‌شود: اخلاق پژوهشی می‌گوید مخاطبان (در رابطه‌ای دوسویه) ضمن بهره‌برداری عادلانه و یکسان از مصاحبه‌ها(حق)، مطالب را بدون کم‌وکاستِ مغرضانه، مورد استفاده قرار دهند(تکلیف).

ابوالفتح مؤمن

ازآن‌جایی‌که تاریخ با سرنوشت جامعه و نقش‌آفرینان آن درگیر است و براساس داده‌ها و اسناد در ابعاد مختلف به قضاوت می‌پردازد، قطعاً اخلاق پژوهش و انصاف در تحلیل و تبیین آن بر پایه عدالت و حق از جایگاه خاصی برخوردار است. در این میان تاریخ شفاهی که شیوه جمع‌آوری داده‌های تاریخی از افرادی است که دارای خاطراتی از رخدادها و وقایع هستند و این راویان هنوز در جامعه حضور و نقش دارند، اخلاق پژوهشی و رعایت شئونات انسانی و ملاحظات اجتماعی- فرهنگی در مورد آنان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار و دارای حساسیت خاصی است. افزون‌براین با رعایت اخلاق پژوهشی و جلب اعتماد راوی در زمان مصاحبه، اعم از قول و قرارهای فی‌مابین ازسوی مورخ تاریخ شفاهی در بیان خاطرات و روشن نمودن زوایای تاریک تحولات وقایع بسیار حائز اهمیت می‌باشد. علاوه‌بر این رعایت این رویه در زمان تبدیل گفتار به نوشتار، تدوین و چاپ متن الزامی است؛ چراکه هم برای راوی اهمیت دارد هم می‌تواند بر مخاطبین تأثیرگذار باشد. در کل بر روند طرح‌های تاریخ شفاهی و جلب همکاری راویان مؤثر است و تضمین‌کننده روند جمع‌آوری خاطرات و تبدیل آن‌ها به داده‌های تاریخی است.

شفیقه نیک‌نفس

اخلاق پژوهش در تاریخ شفاهی درباره چگونگی رابطه بین مجریان طرح با راوی، چگونگی بهره‌گیری از مصاحبه، همچنین درباره افرادی است که به نام آنها در مصاحبه اشاره می‌شود.

عموماً در کشورها قوانینی درباره حق مالکیت آثار فکری و حقوق شهروندی وجود دارد که کفایت لازم را ندارند، لذا قواعد اخلاقی درباره پژوهش تاریخ شفاهی تعریف شده است. مواردی مانند: ضرورت بی طرفی مصاحبه‌گر، ایجاد فضای امن و عدم به‌کارگیری زور و اجبار برای بیان خاطرات، آگاه کردن راوی از اهداف و چگونگی اجرای طرح، نحوه بهره‌گیری از آن در آینده، رعایت دائمی تمامی موارد محدودیت‌های دسترسی به محتوای مصاحبه مطابق با نظر راوی، عدم هتک حرمت و توهین به افرادی که موضوع خاطرات هستند و مواردی دیگر.

سید محمدصادق فیض

دربارۀ اخلاق پژوهش مواردی برشمرده می‌شود که به تمامی پژوهش‌ها و از جمله تاریخ شفاهی هم مرتبط است؛ اما آن نکاتی که بیش‌از سایر موارد در اینجا حائز اهمیت است عبارتند از: رعایت محرمانگی مطالب به‌ویژه آن بخش‌ها که مورد تأکید راوی است؛ تغییر ندادن و یا دست ‌نبردن در لابه‌لای مطالب و افزایش و کاهش عمدی نکاتی که در روند نتایج مؤثرند؛ بی‌توجهی به قرارهای با راوی چه در نقل قول شفاهی چه مکتوب؛ این‌ها بخشی از نکات اخلاقی مربوط به مصاحبه‌کننده و تدوین‌گر است. نکته‌ای هم که مربوط به راوی است آن‌که در هر مرحله از کار با موافقت و مخالفت‌هایش، روند پیشرفت کار را از عوامل سلب می‌کند و چه‌بسا پس‌از مرگ راوی، خانواده و وراث به بهانه‌جویی‌هایی غیرمنطقی روی می‌آورند که مخل و مضر کار است.

ابوالفضل حسن‌آبادی

رعایت ملاحظات اخلاقی در تاریخ شفاهی یکی از اصولی است که در استانداردهای جهانی  بر آن تأکید ویژه‌ای شده است. زمانی که مصاحبه‌کننده با راوی در موضوعی مصاحبه می‌کند، اصول اخلاقی حکم می‌نماید که بستر مناسبی در مصاحبه از آماده‌سازی محیط مصاحبه، فراهم کردن تجهیزات تا انتخاب مصاحبه‌گر مناسب و تدوین چارچوب صحیح برای گرفتن اطلاعات با طراحی درست و طرح سوالات متناسب با شخصیت راوی فراهم گردد. این مهم البته در صورت در نظر گرفتن افق وسیع‌تر می‌تواند شامل آرشیو‌سازی درست و رعایت استانداردهای اطلاع‌رسانی نیز بشود.

حمید قزوینی

تاریخ شفاهی مانند هر رشتۀ دیگر، رعایت اخلاق و هنجارهای مرتبط با آن در همۀ مراحل ضروریست. نکتۀ حائز اهمیت این است که چون انسان و زندگی و تجربۀ زیستۀ او موضوع و سوژه و مسئلۀ اصلی تاریخ شفاهی است، قواعد اخلاق پژوهش از اهمیت بالایی برخوردار خواهد بود. زیرا در بعضی رشته‌ها انسان و زندگی و مسائل مرتبط با او موضوع و مسئلۀ پژوهش نیست و محصول نهایی در خدمت انسان و زیست او قرار می‌گیرد.

بر این اساس در تاریخ شفاهی، راوی و پژوهشگر از ابتدا باید بر سر اهداف و چارچوب موضوعی و نحوۀ استفاده از نتایج پژوهش توافق داشته و ملزم به رعایت آن‌ها باشند. به این فرآیند باید مقدمات پژوهش را هم افزود که موقعیت اخلاق را در مقایسه با برخی دیگر از رشته‌ها ارتقای بیشتری می‌بخشد.

هوش مصنوعی

اخلاق پژوهش در مصاحبة تاریخ شفاهی جایگاهی بنیادین دارد، زیرا اعتبار داده‌ها و کرامت راوی به آن وابسته است. رعایت رضایت آگاهانه، حفظ حریم خصوصی، امانت‌داری در نقل، و پرهیز از تحریف یا جهت‌دهی به روایت، از اصول اساسی است. مصاحبه‌گر باید به زمینه‌های فرهنگی، عاطفی و سیاسی حساس باشد و از ایجاد آسیب روانی یا اجتماعی جلوگیری کند. همچنین شفافیت در هدف پژوهش و نحوة استفاده از داده‌ها ضروری است. بی‌توجهی به این اصول، نه‌تنها اعتماد راویان را از بین می‌برد، بلکه ارزش علمی و تاریخی اثر را نیز مخدوش می‌سازد.