نقاط ضعف و قوت ترجمه کتاب‌های تاریخ شفاهی در ایران

دکتر ابوالفضل حسن‌آبادی

10 اسفند 1404

مقدمه

بیش از دو دهه از طرح و رواج مفهوم تاریخ شفاهی در فضای علمی ایران می‌گذرد. تا اوایل دهه ۱۳۸۰، دسترسی پژوهشگران ایرانی به منابع علمی مرتبط با تاریخ شفاهی، اعم از کتاب و مقاله، بسیار محدود بود و جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی داخلی و خارجی نیز دستاورد چندانی برای علاقه‌مندان نداشت. در چنین شرایطی، جریان تألیف و انتشار آثار تاریخ شفاهی در ایران به‌کندی شکل گرفت. با این حال، طی دو دهه اخیر و هم‌زمان با نهادینه‌شدن تدریجی تاریخ شفاهی در مراکز دانشگاهی، آرشیوی و پژوهشی، تولید و انتشار منابع علمی در این حوزه با رشدی قابل توجه همراه بوده است.

آثار منتشرشده در حوزه تاریخ شفاهی را می‌توان به‌طور کلی به دو دسته «آثار تألیفی» و «آثار ترجمه‌ای» تقسیم کرد. پس از تأسیس انجمن تاریخ شفاهی ایران در سال ۱۳۸۳ و برگزاری منظم همایش‌های سالانه تاریخ شفاهی ـ که می‌توان آن را یکی از منسجم‌ترین جریان‌های علمی تاریخ‌نگاری معاصر ایران دانست ـ مجموعه‌ای از منابع ارزشمند تألیفی منتشر شد. از جمله این آثار می‌توان به مجموعه مقالات نخستین همایش تاریخ شفاهی (سازمان اسناد و کتابخانه ملی، ۱۳۸۵)، سوره مصاحبه در تاریخ شفاهی (حوزه هنری سوره، ۱۳۸۶) و روش‌شناسی و موضوع‌یابی مطالعات شهری در تاریخ شفاهی (حسن‌آبادی، ۱۳۹۰) اشاره کرد. افزون بر این، انتشار مقالات تخصصی تاریخ شفاهی در نشریاتی چون گنجینه اسناد و نیز انتشار مجله پژوهش‌های تاریخ شفاهی سهم بسزایی در گسترش ادبیات علمی این حوزه داشته است.

در کنار جریان تألیف، ترجمه کتاب‌های مرتبط با تاریخ شفاهی نیز به‌تدریج مورد توجه قرار گرفت. آثاری همچون تاریخ شفاهی در ایران (حسن‌آبادی، ۱۳۸۵)، تاریخ شفاهی و جایگاه آن در تاریخ‌نگاری معاصر ایران (ابوالحسنی و نورائی، ۱۳۹۴)، تاریخ شفاهی: مبانی نظری و روش‌شناسی (توکلی، ۱۳۹۶) و تاریخ شفاهی: چیستی و چگونگی (قزوینی، ۱۴۰۴) بیانگر رشد کمی و کیفی آثار تألیفی در این حوزه‌اند. در مجموع، جریان تألیفی تاریخ شفاهی در ایران، به‌ویژه در زمینه مقالات علمی، روندی رو به رشد را طی کرده است. با این حال، مقاله حاضر تمرکز خود را بر بررسی و ارزیابی آثار ترجمه‌شده تاریخ شفاهی قرار داده و می‌کوشد به پرسش‌هایی از این دست پاسخ دهد: آیا در انتخاب کتاب‌های ترجمه‌شده، ضوابط علمی مشخصی مدنظر بوده است؟ مترجمان این آثار تا چه اندازه با مبانی نظری و روش‌شناسی تاریخ شفاهی آشنا بوده‌اند؟ کیفیت ترجمه‌ها چگونه ارزیابی می‌شود؟ و این آثار تا چه اندازه در میان جامعه پژوهشگران تاریخ شفاهی مورد توجه قرار گرفته‌اند؟

نقد و بررسی آثار ترجمه‌شده تاریخ شفاهی

آغاز جدی ترجمه کتاب‌های تاریخ شفاهی در ایران را می‌توان از دهه ۱۳۹۰ شمسی دانست. یکی از نخستین آثار ترجمه‌شده در این دوره، کتاب راهنمای انجام تاریخ شفاهی تألیف باربارا دبلیو. سامر است که با ترجمه رضا مهاجر و به‌کوشش سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران منتشر شد. این کتاب طیف گسترده‌ای از مباحث کاربردی را دربرمی‌گیرد؛ از جمله طرح و برنامه‌ریزی پروژه‌های تاریخ شفاهی، ملاحظات حقوقی و اخلاقی، آغاز و مدیریت طرح، فناوری‌های ضبط صدا و تصویر، تدوین بودجه و تأمین منابع مالی، زمینه‌سازی برای انجام مصاحبه، محل و شیوه انجام آن، و در نهایت پردازش، نگهداری و مراقبت از داده‌ها. محتوای کتاب ماهیتی آموزشی و عملی دارد و بیش از آنکه به فرایندهای آرشیوی و اطلاع‌رسانی بپردازد، بر طراحی و اجرای پروژه‌های تاریخ شفاهی تمرکز دارد؛ ازاین‌رو می‌توان آن را منبعی مناسب برای مجریان پروژه‌های تاریخ شفاهی در سطوح مختلف دانست.

کتاب نظریه تاریخ شفاهی تألیف لین آبرامز، استاد تاریخ مدرن و رئیس پیشین دانشکده علوم انسانی دانشگاه گلاسگو، از دیگر آثار شاخص ترجمه‌شده در این حوزه است که با ترجمه علی فتحعلی آشتیانی و انتشار توسط انتشارات سوره مهر در سال ۱۳۹۷ در دسترس پژوهشگران قرار گرفت. این کتاب در هفت فصل و نوزده گفتار تدوین شده و نویسنده در آن کوشیده است متنی آموزشی و در عین حال نظری درباره تاریخ شفاهی ارائه دهد. آبرامز بر این باور است که ابعاد نظری تاریخ شفاهی، همانند سایر رویه‌های پژوهش تاریخی، باید به‌طور دقیق تبیین شوند. تأکید بر مطالعات میان‌رشته‌ای، ذهنیت و بیناذهنیت، گفتمان، رابطه خاطره فردی و خاطره جمعی و تحلیل ساختار روایت از مهم‌ترین مباحث مطرح‌شده در این اثر است. این کتاب نگاهی عمیق‌تر و فراتر از تعریف‌های رایج و صرفاً کاربردی تاریخ شفاهی ارائه می‌دهد و از این حیث جایگاهی متمایز در میان آثار ترجمه‌شده دارد.

کتاب سنت شفاهی به مثابه تاریخ نوشته جان وانسینا و ترجمه فرهاد برادرشاد، که در سال ۱۳۹۷ توسط نشر مورخان منتشر شده، به یکی از مباحث بنیادین و چالش‌برانگیز در مطالعات تاریخی می‌پردازد: اعتبار سنت‌های شفاهی به‌عنوان منبع تاریخی. این اثر در هفت فصل می‌کوشد به‌صورت روشمند به این پرسش پاسخ دهد که آیا وابستگی سنت‌های شفاهی به حافظه، اعتبار آن‌ها را مخدوش می‌سازد یا خیر و تا چه اندازه می‌توان از این سنت‌ها به‌عنوان منبع تاریخی بهره گرفت. وانسینا همچنین به تمایز و هم‌پوشانی مفاهیمی چون خاطره‌نگاری، خاطره‌نویسی، زندگی‌نامه‌نویسی، سنت شفاهی و تاریخ شفاهی می‌پردازد؛ موضوعی که در فضای پژوهشی ایران نیز محل بحث و اختلاف نظر بوده است.

دستنامه تاریخ شفاهی از دیگر آثار مهم ترجمه‌شده است که مجموعه‌ای از شانزده مقاله از استادان دانشگاه و آرشیویست‌های ایالات متحده و بریتانیا را در چهار محور «مبانی و بنیان‌ها»، «روش‌شناسی»، «نظریه‌ها» و «برنامه‌های کاربردی» گرد آورده است. این کتاب به‌عنوان اثری مرجع، طیفی گسترده از مباحث نظری و عملی تاریخ شفاهی را پوشش می‌دهد؛ از نظریه‌های حافظه، مراحل زندگی و روایت گرفته تا طراحی پژوهش، ملاحظات اخلاقی و حقوقی، شیوه‌های مصاحبه، حفاظت و نگهداری منابع، پیاده‌سازی و ویرایش داده‌ها، تحلیل اطلاعات، مسائل جنسیت و نیز انتشار تاریخ شفاهی در قالب‌های مکتوب، صوتی و تصویری.

کتاب مجموعه گفتارهایی در باب تاریخ شفاهی گزیده‌ای از هشت مقاله در این حوزه است که شش مقاله آن از کتاب The Oral History Reader انتخاب شده و با ترجمه محمد جمشیدی‌منش و مهدی خلیلی در سال ۱۴۰۱ از سوی پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی منتشر شده است. مقالاتی همچون «آنچه تاریخ شفاهی را متفاوت می‌کند»، «چهار تغییر پارادایمی در تاریخ شفاهی» و «روش‌های زندگی‌نامه‌نویسی» از مهم‌ترین مباحث این مجموعه به‌شمار می‌آیند.

از دیگر آثار ترجمه‌شده می‌توان به کتاب ثبت و ضبط تاریخ شفاهی نوشته والری رالی‌یو اشاره کرد که به‌عنوان راهنمایی عملی برای پژوهشگران علوم انسانی و اجتماعی طراحی شده است. این کتاب در یازده فصل و یازده ضمیمه، به بررسی تفاوت‌های روش‌های تحقیق کیفی و کمی، اصول مصاحبه و مسائل حقوقی و اخلاقی مرتبط با آن می‌پردازد و ابزارهای کاربردی متعددی برای پژوهشگرانی که از مصاحبه‌های عمیق استفاده می‌کنند، فراهم می‌آورد.

همچنین کتاب فرهنگ عامه و تاریخ شفاهی: راهنمای مصاحبه و تدوین نوشته مارجری هانت، که در سال ۱۴۰۳ با ترجمه علی منوچهری و عبدالکریم ویسی منتشر شده، بیش از آنکه بر مباحث نظری تمرکز داشته باشد، ماهیتی کاربردی دارد. این اثر با تأکید بر حفظ و ثبت روایت‌های شفاهی و میراث فرهنگ عامه، پیشنهادهایی عملی برای انتقال میراث فرهنگی خانواده‌ها و جوامع محلی ارائه می‌کند؛ رویکردی که در بسیاری از کشورها یکی از کارکردهای مهم تاریخ شفاهی به‌شمار می‌آید.

ارزیابی آثار منتشرشده

ارزیابی محتوای آثار ترجمه‌شده نشان می‌دهد که این آثار از نظر ساختار و قالب، تنوع قابل توجهی دارند؛ از دستنامه‌های سازمانی و مجموعه مقالات گرفته تا کتاب‌های موضوعی تألیف پژوهشگران برجسته تاریخ شفاهی. با این حال، از منظر محتوایی، شباهت‌هایی میان آن‌ها مشاهده می‌شود و اغلب بر کاربردی‌سازی تاریخ شفاهی و ارائه دستورالعمل‌های عملی از مرحله نظری تا اجرا تأکید دارند. هرچند این آثار لزوماً در زمره مهم‌ترین و جریان‌سازترین منابع تاریخ شفاهی در سطح جهانی قرار نمی‌گیرند، اما برای فضای پژوهشی ایران مفید و قابل استفاده‌اند.

یکی از مهم‌ترین آسیب‌های این آثار، کیفیت نابرابر ترجمه‌هاست. سطح علمی و تخصصی مترجمان یکسان نیست و در بسیاری موارد، مترجمان آشنایی عمیقی با مبانی نظری و اصطلاحات تخصصی تاریخ شفاهی نداشته‌اند. این امر به ترجمه نادقیق برخی مفاهیم و در نتیجه کاهش شفافیت و گاه دشواری فهم متن انجامیده است. در حالی که برخی از این آثار از ترجمه‌ای روان و دقیق برخوردارند، برخی دیگر فهم متن را برای خواننده دشوار می‌سازند.

از منظر نهادی نیز طیفی متنوع از مراکز دولتی و خصوصی در انتشار این آثار نقش داشته‌اند؛ از سازمان اسناد و کتابخانه ملی و انتشارات سوره مهر گرفته تا ناشران خصوصی. بررسی‌ها نشان می‌دهد که آثار منتشرشده توسط نهادهای دولتی عموماً با دقت بیشتری در گزینش و انتشار همراه بوده‌اند، در حالی که برخی آثار منتشرشده توسط ناشران خصوصی، نیازمند بازنگری و ویرایش علمی مجدد هستند.

با وجود معرفی این آثار در فضای مجازی و به‌ویژه در وب‌سایت تاریخ شفاهی، به نظر می‌رسد بسیاری از آن‌ها در میان جامعه تاریخ شفاهی ایران آن‌چنان که باید مورد توجه قرار نگرفته‌اند. تنها برای کتاب سنت شفاهی به مثابه تاریخ نشست‌های رونمایی و نقد و بررسی برگزار شده، در حالی که آثاری چون نظریه تاریخ شفاهی نیز از اهمیت نظری بالایی برخوردارند و شایسته توجه و گفت‌وگوی علمی بیشتری‌اند.

در نهایت، بررسی کلی نشان می‌دهد که کتاب‌های ترجمه‌شده، علی‌رغم کاستی‌های ترجمه‌ای، منابعی مفید و کاربردی محسوب می‌شوند، اما غالباً مهم‌ترین آثار حوزه خود در سطح جهانی نیستند. آثاری چون Doing Oral History  نوشته دونالد ریچی، The Oral History Reader  (به‌ویژه در ویرایش‌های کامل‌تر آن) و The Voice of the Past  اثر پل تامپسون، از جمله منابع کلاسیک و جریان‌سازی هستند که ترجمه آن‌ها می‌تواند خلأهای نظری موجود را تا حد زیادی جبران کند.

در پایان باید تأکید کرد که آثار ترجمه‌شده تاریخ شفاهی، با وجود اهمیت و محتوای کاربردی، به‌طور شایسته در فضای علمی ایران نقد و بررسی نشده‌اند. برگزاری نشست‌های تخصصی نقد کتاب و اتخاذ سیاستی آگاهانه‌تر در انتخاب منابع برای ترجمه، می‌تواند به ارتقای سطح علمی این حوزه و پیوند عمیق‌تر آن با ادبیات جهانی تاریخ شفاهی بینجامد.

منابع

آبرامز، لین(1397) نظریه تاریخ شفاهی ، ترجمه علی فتحعلی آشتیانی، تهران: سوره مهر.

نورائی، مرتضی و ابوالحسنی، حسن (1394) تاریخ شفاهی و جایگاه آن در تاریخ‌نگاری معاصر ایران ،تهران: پژوهشکده تاریخ معاصر.

چارلتون، تام. ال.، مایرز، لوئیس. ای.، و شارپلس، ربکا.(1400) دستنامه تاریخ شفاهی ترجمه گروه مترجمان،تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

حسن‌آبادی، ابوالفضل(1385) تاریخ شفاهی در ایران. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

حسن‌آبادی، ابوالفضل(1390) روش‌شناسی و موضوع‌یابی مطالعات شهری در تاریخ شفاهی. تهران: پژوهشکده اسناد.

ونسینا، جان(1397) سنت شفاهی به مثابه تاریخ ،ترجمه فرهاد برادرشاد، تهران: نشر مورخان.

رالی‌یو، والری(1402) ثبت و ضبط تاریخ شفاهی، مترجم،حسین فراهانی،تهران: حوزه هنری سوره.

سامر، باربارا دبلیو(1392) راهنمای انجام تاریخ شفاهی، ترجمه رضا مهاجر، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

قزوینی، حمید (1404) تاریخ شفاهی: چیستی و چگونگی، تهران، انتشارات آل احمد.

هانت، مارجری(1403) فرهنگ عامه و تاریخ شفاهی: راهنمای مصاحبه و تدوین ، ترجمه علی منوچهری و عبدالکریم ویسی). تهران، نگارستان اندیشه.

سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران (1385)،  مجموعه مقالات نخستین همایش تاریخ شفاهی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

جمشیدی‌منش، محمد وخلیلی، مهدی (1401) مجموعه گفتارهایی در باب تاریخ شفاهی، تهران: پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی.

رجبی، مریم (1397) معرفی و بررسی کتاب سنّت شفاهی به مثابه تاریخ:

https://www.oral-history.ir/?page=post&id=8185

دیده شده در تاریخ 28/10/1404

Perks, R., & Thomson, A. (Eds.). (2016). The oral history reader (3rd ed.). Routledg.

Ritchie, D. A. (2015). Doing oral history (3rd ed.). Oxford University Press.

Thompson, Paul. The Voice of the Past: Oral History. 3rd ed. Oxford: Oxford University Press, 2000.