پاسخ کارشناسان به سؤالات تاریخ شفاهی

100 سؤال/19

05 اسفند 1404

از چند پژوهشگر و فعال حوزه‌ تاریخ شفاهی خواستیم دیدگاه خود را دربارۀ سؤالات تاریخ شفاهی بیان کنند. نام هر یک از شرکت‌کنندگان در ابتدای پاسخ‌ آنها آمده و متن تمام پاسخ‌ها تا پایان هفته در همین‌ درگاه منتشر خواهد شد. هدف از این طرح، گشودن دریچه‌های جدید به یک مسئله و ارتقای گفت‌وگوهای علمی در حوزۀ تاریخ شفاهی است.

در این طرح، شنبۀ هر هفته یک پرسش مطرح می‌شود و از کارشناسان می‌خواهیم تا پایان هفته دیدگاه خود را در قالب متنی کوتاه (حدود ۱۰۰ کلمه) ارائه کنند. تمامی پاسخ‌ها در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد تا مخاطبان بتوانند دیدگاه‌ها را مقایسه و تحلیل کنند.

مطالب، نظرات فرستادگان است و لزوماً نظر سایت تاریخ شفاهی نیست. هرچند قرار است پاسخ‌ها بر اساس حدود ۱۰۰ کلمه باشند، اما برای رعایت ادب و ناقص نماندن بحث، در مواردی پاسخ‌های بیش از این اندازه نیز پذیرفته می‌شود.

این بار از کارشناسان تقاضا کردیم پاسخ سؤال را تا یکشنبه شب ارسال فرمایند تا همۀ پاسخ‌ها روز سه‌شنبه منتشر شود.

سؤال 19:

آیا روایتِ تاریخ از نگاه زنان و مردان، متفاوت است؟

____________________________________________

پاسخ به سؤال 19:

غلامرضا آذری خاکستر

بیان روایت‌های تاریخ شفاهی توسط زنان معمولاً همراه با جزئیات متفاوت‌تری نسبت به مردان است. مهم‌ترین تفاوت‌ها عبارت‌اند از:
1.  نگاه دقیق و جزئی‌نگر زنان در ارائه روایت‌های تاریخی؛ به این معنا که زنان اغلب وقایع را با تمرکز بر ابعاد روزمره زندگی و رویدادها ارائه می‌دهند.

2. توانمندی در قصه‌گویی و انتقال تاریخ‌های خاندانی؛ زنان در بازگویی آداب و رسوم، سنت‌ها، آیین‌ها و حافظه خانوادگی نقش برجسته‌ای دارند و روایت‌های آنان در این حوزه‌ها بسیار قابل اعتناست.

3.  در حالی که روایت‌های تاریخی کلاسیک غالباً دارای نگاه مردانه بوده و حضور زنان در آن‌ها کم‌رنگ است، با گسترش رویکرد تاریخ شفاهی، سهم و نقش زنان در ثبت و انتقال روایت‌های تاریخی به‌طور چشمگیری افزایش یافته است.

4.  روایت‌های زنان در حوزه تاریخ اجتماعی معمولاً دقیق، ملموس و همراه با جزئیات زندگی روزمره است؛ در مقابل، روایت‌های مردان بیشتر بر مسائل سیاسی، نظامی و اقتصادی تمرکز دارند.

در مجموع، مهم‌ترین تفاوت میان روایت‌های زنان و مردان در تاریخ شفاهی را می‌توان در موضوعات مورد توجه و نوع نگرش به وقایع و تحولات تاریخی دانست.

محمدمهدی عبدالله‌زاده

شخصیت هر فرد یکتا است، زیرا تعامل عوامل محیطی و وراثتی، همچون آموزش و یادگیری، جنسیت، نقش‌های محول‌شده به فرد، فرهنگ و انتظارات دیگران، هنجارهای اجتماعی، تجارب فردی و الگوهای رفتاری، در شکل‌گیری شخصیت هر فرد اثر می‌گذارد. در نتیجه، شخصیت مردان و زنان به‌طور کلی دارای تفاوت‌ها و اشتراکاتی است که این تفاوت‌ها در زاویه دید، اهمیت جنبه‌های خاص و تفسیر و تحلیل آن‌ها در نگاه به وقایع و روایت از آن‌ها اثر می‌گذارد؛ زیرا روایت‌ها بازسازی تجارب قبلی افراد تحت تأثیر شخصیت آن‌هاست. مانند این‌که خانم‌ها عاطفی‌تر و احساسی‌تر هستند و به جنبه‌های انسانی و جزئیات توجه بیشتری دارند، ولی آقایان دیدشان کلی‌تر و روایتشان کوتاه‌تر و مسئله‌محور است. به هر صورت، روایت‌های هر دو جنس قابل توجه و استفاده و مکمل هم است.

حسن بهشتی‌پور

براساس پرسش‌های قبلی که همه در مورد تاریخ شفاهی بود، من حدس می‌زنم منظور شما توجه به روایت‌گری زن و مرد در تاریخ شفاهی است. بر این اساس می‌توان نوشت: در تاریخ شفاهی، تفاوت روایت‌گری زنان و مردان بسیار پررنگ‌تر از تاریخ‌نگاری کلاسیک است؛ زیرا هم راوی و هم گردآورنده با تجربه‌های زندگی متفاوت وارد فرایند تولید تاریخ شفاهی می‌شوند. این تفاوت‌ها ناشی از زاویه‌دید و نوع مواجهه با زندگی است. مردان معمولاً کلی‌نگرند و روایتشان حول ساختارها، وقایع کلان و نقش‌های رسمی شکل می‌گیرد. در مقابل، زنان به جزئیات زندگی روزمره، روابط انسان‌ها و تجربه‌های عاطفی توجه بیشتری نشان می‌دهند. همذات‌پنداری مصاحبه‌گر و راوی نیز بر کیفیت روایت اثر می‌گذارد. زمانی که راوی و مصاحبه‌گر هر دو زن باشند، فضای اعتماد بیشتری شکل می‌گیرد و روایت‌ها با جزئیات صریح‌تری بیان می‌شود؛ در حالی که مردان، چه در مقام راوی و چه مصاحبه‌گر، معمولاً ملاحظات بیشتری دارند و از ورود به برخی لایه‌های شخصی پرهیز می‌کنند. این تفاوت‌ها بخشی از ماهیت تاریخ شفاهی‌اند و شناخت آن‌ها برای دستیابی به تصویری کامل‌تر از گذشته ضروری است.

شفیقه نیک‌نفس

بین عملکرد حافظه زنان و مردان تفاوتی دیده نشده است، اما روایت تاریخ از دید آنان در محتوا و در اجرا متفاوت است؛ چراکه تجربه‌ها و خاطرات رمزگذاری‌شده آن‌ها برای ماندگاری در حافظه نیز متفاوت است. زنان در روایت رویدادهای خانوادگی، احساسات و عواطف و نقل‌قول توانمندترند. برخلاف مردان، خود را محور داستان ندیده و خود را در شبکه‌ای از روابط خانوادگی، همسایگان و خویشان می‌بینند. زنان تاریخ را زنده، درهم‌پیچیده با آداب و رسوم و زندگی روزمره روایت می‌کنند و تاریخ اجتماعی و فرهنگی را انعکاس می‌دهند. به قولی: «وقتی زنان تاریخ شفاهی خود را روایت می‌کنند، کاری بیش از گفتن داستان‌هایشان انجام می‌دهند. آن‌ها دنیایی را که در آن بوده‌اند، مستند می‌کنند.»

ابوالفضل حسن‌آبادی

بحث جنسیت در تاریخ شفاهی یکی از مباحث مناقشه‌آمیز در بین تاریخ‌شفاهی‌کاران در نیم‌قرن اخیر بوده است. این مسئله به‌ویژه برای تاریخ‌شفاهی‌کاران زن اهمیت بیشتری داشته است. سؤال این است که جنسیت در تاریخ شفاهی در کدام‌یک از مراحل نمود بیشتری دارد؟ تجربه نشان داده که هم‌جنس بودن مصاحبه‌گر و راوی می‌تواند احساس امنیت و اعتماد بیشتری را در زمان مصاحبه ایجاد کند؛ به‌ویژه در موضوعاتی مانند تجربه‌های زیسته زنان، کار در فضاهای جنسیتی‌شده یا مسائل خانوادگی، زنان ممکن است در برابر مصاحبه‌گر زن روایت‌هایی را بیان کنند که هیچ‌گاه در برابر مصاحبه‌گران مرد مطرح نکنند. این امر در جوامع شرقی از اهمیت بیشتری برخوردار است. در مجموع، هم‌جنس بودن مصاحبه‌گر می‌تواند به تعمیق داده‌ها کمک کند، اما مهم‌تر از آن، مهارت حرفه‌ای، اخلاق پژوهش و ایجاد رابطه اعتماد است.

ابوالفتح مؤمن

مسیر روایت زنان و مردان از آن‌چه در رویدادها و وقایع تجربه کرده‌اند متفاوت است. بنابراین در بیان روایت رخدادهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، تعداد کنشگرانی که آن را تجربه کرده‌اند، می‌تواند روایت‌های متفاوتی داشته باشد. زنان و مردان وقایع را متفاوت به‌خاطر می‌آورند و به‌شدت تابع تفاوت‌های جنسیتی هستند. بدین معنا که زنان بهتر از مردان دیالوگ‌ها را به یاد می‌آورند. از سوی دیگر، زنان در تصور خود ارتباط را فعالیتی مشارکتی و مبتنی بر همکاری تلقی می‌کنند و در روایت‌هایشان خود را به‌عنوان موضوع مطرح می‌کنند و در چارچوب شبکه‌ای از روابط قرار می‌دهند و از ضمیر «ما» استفاده می‌کنند؛ در حالی که مردان خود را محور می‌گیرند و از ضمیر «من» سخن می‌گویند. زنان توانایی یا تمایل بیشتری در به‌عینیت‌درآوردن مفاهیم انتزاعی دارند؛ در نتیجه توانایی بهتری در ذهن‌سازی و مفهوم‌سازی مسائل غیرملموس دارند و در درک مفاهیم نامحسوس، احساسات، عقاید و افکار نسبت به مردان برتری دارند. اما با توجه به جنسیت، در بیان روایت‌ها با محدودیت‌هایی نیز مواجه هستند. بلکه خودِ اندیشه است.

غلامرضا عزیزی

برداشت و درک ما از رخدادها و موضوعات، گذشته از دیده‌ها و شنیده‌هایمان به‌عنوان تجربه زنده، مبنای اصلی اطلاعات ذخیره‌شده در حافظه‌مان را تشکیل می‌دهد. اگر قبول داشته باشیم که فهم و درک و برداشت مردان و زنان از رخدادها بر اساس جنسیت شکل می‌گیرد، پذیرفته‌ایم که شیوه‌ای که آن‌ها تجربیاتشان را به یاد می‌آورند و بیان و تفسیر می‌کنند نیز بر اساس جنسیت آن‌ها متفاوت خواهد بود. مشاهدات عینی نیز بر این موضوع صحه گذاشته است که زنان در یادآوری گذشته نه‌تنها به بیان (وسواس‌گونه) جزئیات بهای بیشتری می‌دهند، بلکه تمایل بیشتری به نقل‌قول‌های مستقیم از افراد دارند.

سیدمحمد صادق فیض

نقش علمی و فکری زنان در گذشته تاریخی چندان بروز و ثبوت نیافته بود و در غیاب این نیمه از بشریت در عرصه‌های علمی، مردان حضورشان تمام‌نما بوده است. به عبارت دیگر، مردان جای خالی زنان را نیز پر می‌کرده‌اند.  به‌مرور و با افزایش حضور بانوان در عرصه‌های علمی و فکری، نگاه جنسیتی به مقولات علمی نیز جایی برای خود باز کرد و بر این باور قرار گرفت که اکنون نوبت زنان است تا غیبت خود را در این همه سال جبران کنند. دیدگاه‌های فمینیستی در همه زمینه‌ها رواج یافت و راه افراط و تفریط را در پیش گرفت. در حالی که روایت تاریخی، با رعایت اصول علمی، نباید جنبه جنسیتی به خود بگیرد و موضوعات را دستخوش چنین مسائلی کند.

حمید قزوینی

همان‌گونه که رویدادها جنسیت ندارند، روایت تاریخی هم جنسیت ندارد. پژوهش‌های تاریخی که به قلم مورخان زن یا مرد نوشته شده، تحت تأثیر جنسیت مؤلف نیست و مخاطب صرفاً به کیفیت پژوهش توجه دارد. در تاریخ شفاهی برخی راویان به جزئیات و ظرایف توجه بیشتری دارند که این هم زنانه و مردانه نیست. چه‌بسا مردانی به جزئیات بیشتر توجه کنند و برخی زنان کلی‌نگر باشند. در عین حال، آنچه گاهی احتمال بروز دارد این است که زنان هنگام بیان خاطرات احساسات بیشتری نشان دهند؛ مثلاً خاطرات شاد یا غم‌انگیز را با واکنش‌های احساسی بیشتری نقل کنند و همین ویژگی بر کیفیت روایت آن‌ها تأثیر داشته باشد.

هوش مصنوعی

بله، روایت تاریخ از نگاه زنان و مردان می‌تواند متفاوت باشد. تاریخ‌نگاری سنتی اغلب توسط مردان و با نگاهی مردانه نوشته شده است، که باعث غایب شدن یا کمرنگ شدن نقش زنان در بسیاری از وقایع شده است. تاریخ شفاهی و رویکردهای فمینیستی به تاریخ، تلاش می‌کنند تا این خلاء را پر کرده و صدای زنانه را به تاریخ اضافه کنند. زنان ممکن است به جزئیات، انگیزه‌ها و حواشی متفاوتی نسبت به مردان توجه کنند. همچنین، تجربیات زیستۀ آن‌ها، فشارهای اجتماعی، و نقش‌های خانوادگی می‌تواند بر نحوه‌ی درک و روایت آن‌ها از وقایع تاریخی تأثیر بگذارد. بنابراین، در نظر گرفتن هر دو دیدگاه، تصویر کامل‌تر و چندبعدی‌تری از گذشته ارائه می‌دهد.